Verblijfsvergunningen

Een verblijfsdocument kopen? In Nederland kan het ook

Beeld Reyer Boxem

Niet alleen Malta en Cyprus, ook Nederland haalt geld binnen met de verkoop van verblijfsdocumenten aan rijke Russen en Chinezen. Omdat het niet erg opschoot met de aanvragen, is de procedure in 2016 zelfs makkelijker gemaakt. Maar dat is niet zonder risico’s.

Dominique Coenen krijgt heel regelmatig een belletje of een mailtje van een rijke investeerder met de vraag: kom ik in aanmerking voor een Nederlandse verblijfsvergunning als ik genoeg geld meebreng? Het antwoord is ja, met veel mitsen en maren. Zo’n rijke investeerder, we hebben het dan over Saudiërs, Russen of Pakistanen, moet 1,25 miljoen euro op tafel leggen, maar dat geld moet wel bijdragen aan de Nederlandse economie. Met andere woorden: de investeerder moet een bedrijf opzetten, of geld steken in een bestaande onderneming.

Als ze horen wat er allemaal komt kijken bij zo’n traject haken ze vaak af, zegt Coenen. Want de meesten willen simpelweg een Europees verblijfsdocument zodat ze vrij kunnen reizen binnen Europa, of een goede school kunnen uitzoeken voor hun kinderen. Coenen staat aan het hoofd van de Expat Management Group, een bureau dat migranten en expats adviseert bij hun komst naar Nederland.

Graantje meepikken

Een verblijfsdocument in ruil voor geld: sinds de crisis van 2008 is het een handige manier om de economie van Europese lidstaten te spekken. Nederland wilde graag een graantje meepikken en haakte in 2013 aan, met als belofte het criminele geld buiten de deur te houden en daarop streng toe te zien. Coenen: “Ik zeg de investeerders eerlijk: als het gaat om een Europees paspoort, adviseer ik Cyprus, hoewel ik daar de afgelopen tijd voorzichtiger in ben geworden. De partij waar we op Cyprus naar doorverwijzen kijkt ook vaker de kat uit de boom.” 

Op Cyprus en Malta kan je in plaats van verblijfsvergunningen paspoorten kopen en hoef je niet fysiek aanwezig te zijn. Investeren in vastgoed is voldoende. Met als gevolg dat appartementenblokken in de straten van Maltese steden langdurig leeg staan. Coenen: “De meeste rijke investeerders willen hun geld steken in een eigen huis. Dat kan in Nederland niet.”

Wat in crisisjaar 2008 zo veelbelovend begon als een makkelijke manier om geld binnen te halen, is inmiddels bestempeld als omstreden. Want het geld dat Europa binnenstroomt uit landen als Saudi-Arabië, China of Pakistan, heeft vaak een duistere afkomst. Dat merken vooral landen waar de drempels voor het verkrijgen van zo’n paspoort niet zo hoog zijn: Malta, Cyprus of Bulgarije. Daardoor lopen alle EU-landen risico’s, ook Nederland. CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt, die namens de Raad van Europa onderzoek deed naar de stand van de rechtsstaat op Malta, wees er onlangs in Kamervragen op dat rijke criminelen de EU binnengekomen zijn met een Maltees paspoort.

Traagheid rond onderzoek omtrent rol Nederlandse hoogleraar bij omstreden paspoorthandel

Nederland is via een omweg betrokken bij de omstreden paspoorthandel op Malta. Hoogleraar Dmitri Kochenov, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen (RuG) adviseerde de Maltese overheid bij deze paspoortenhandel. Ook is hij betrokken bij Henley en Partners, het bedrijf dat het paspoortprogramma op Malta ontwierp. Kochenov, zo onthulde ‘Nieuwsuur’, heeft een bv op Malta en dat heeft hij niet gemeld aan de universiteit. 

Kamerleden vroegen naar aanleiding van de Nieuwsuur-uitzending naar een onafhankelijk onderzoek vanwege mogelijke belangenverstrengeling. Dat zegde de RuG toe, maar volgens Kamerleden laat de uitkomst van dit onderzoek wel erg lang op zich wachten. Sinds eind september is de universiteit op de hoogte. Volgens de RuG heeft de vertraging te maken met het feit dat het formuleren van de onderzoeksvraag zorgvuldig moest gebeuren en dat kost volgens de woordvoerder enige tijd.

De onderwijsinspectie gaat meekijken naar een onderzoek over mogelijke belangenverstrengeling aan de Rijksuniversiteit Groningen. Hoogleraar Dmitry Kochenov adviseerde enkele jaren geleden de Maltese regering over de omstreden verkoop van paspoorten.

Uitzending Nieuwsuur over mogelijke betrokkenheid paspoorthandel hoogleraar Dmitri Kochenov

Identiteit verhullen

Ze kunnen met zo’n document niet alleen reizen naar andere lidstaten, ze hebben ook toegang tot de Europese bankenunie en kunnen op die manier strenge controles ontwijken. Zo lopen ook Nederlandse banken gevaar. De AIVD wees er bovendien tegenover ‘Nieuwsuur’ op dat de handel in Cypriotische of Maltese paspoorten een veiligheidsrisico met zich meebrengt. Spionnen kunnen via het verkrijgen van de paspoorten hun identiteit verhullen. Voor vier Kamerfracties (CDA, SP, D66, PvdA) is het inmiddels reden in Brussel alle documenten over de omstreden paspoorthandel op te vragen middels de Wob (Wet Openbaarheid Bestuur). Ze nemen die stap omdat de Nederlandse regering niet voldoende kan aangeven wat de risico’s van de paspoortenhandel op Malta en Cyprus betekenen voor Nederland.

Spagaat

Brengt de Nederlandse regeling ook dit soort risico’s met zich mee? Sommigen zeggen: dat valt te overzien, omdat rijke investeerders niet in de rij staan voor de Nederlandse verblijfsvergunning. Sinds 2013 toen de regeling in werking trad, hebben minder dan tien mensen zo’n document gekregen, minder dan twintig deden een aanvraag. Het kantoor van Coenen heeft één rijke Pakistaan succesvol in een aanvraag begeleid. Het zijn aantallen die in het niet vallen bij de paspoortenverkoop op Malta of Cyprus. Maar de Europese Commissie noemde ook Nederland vorig jaar een ‘veiligheidsrisico’ vanwege de verkoop. Dat komt voornamelijk omdat iedere lidstaat er ander toezicht op nahoudt waardoor het ondoorzichtig blijft waar en wanneer crimineel geld de Europese grens oversteekt.

Ook de Nederlandse regering is er veel aan gelegen om crimineel geld buiten de deur te houden. Toch werd het toezicht in 2016 versoepeld om de verkoop van verblijfsvergunningen aantrekkelijker te maken voor rijke Russen, Chinezen of Saudiërs. De man die in 2013 aan de wieg stond van de regeling, oud-staatssecretaris Fred Teeven, hoopte destijds zo’n 300 aanvragen per jaar te kunnen goedkeuren. Maar het aantal bleef achter: de concurrentie was te groot en de Nederlandse regeling te streng.

Het is duidelijk dat de regering in 2016 in een spagaat verkeerde: om rijke investeerders aan te trekken moesten de standaarden kennelijk omlaag, maar tegen welke prijs? Toenmalig staatssecretaris van veiligheid en justitie Klaas Dijkhoff concludeerde dat Nederland op een aantal punten ‘restrictiever is dan andere lidstaten’. “Het gaat om de duur van de eerste verblijfsvergunning, de waarborgen van zwart/crimineel vermogen, de wijze waarop moet worden geïnvesteerd en de hoogte van het te investeren bedrag”, aldus Dijkhoff in een Kamerbrief.

Waar in de Europese Unie kun je terecht voor een verblijfsdocument?

Portugal, Spanje, Frankrijk, Nederland, Luxemburg, Groot-Brittannië, Ierland, Letland en Griekenland bieden verblijfsvergunningen aan.

Vier Europese lidstaten verkopen paspoorten: Oostenrijk, Bulgarije, Cyprus en Malta.

Ook Albanië overweegt een soortgelijke regeling.

De gemiddelde prijs binnen Europa voor een paspoort of verblijfsdocument ligt op 900.000 euro, meldt Transparency International in een rapport. In Griekenland en Letland liggen de prijzen met 250.000 euro het laagst. Een paspoort op Cyprus kost twee miljoen, in Oostenrijk tien. De type investeringen variëren van het kopen van onroerend goed, staatsobligaties, of een storting in een speciaal fonds.

Ook Curaçao kent een programma waarmee rijke investeerders in aanmerking kunnen komen voor een verblijfsvergunning. De prijzen liggen daar lager dan in Nederland. Voor een verblijfsvergunning voor vijf jaar betaal je 750.000 euro. Na vijf jaar kan een rijke investeerder zich laten naturaliseren tot Nederlands staatsburger, maar dit gebeurt bijna nooit vanwege alle voorwaarden waaraan je moet voldoen.

Accountantsverklaring

Door deze restricties te versoepelen, hoopte Dijkhoff alsnog dat graantje mee te kunnen pikken. Op Malta bijvoorbeeld is in totaal zo’n 700 miljoen euro verdiend met de paspoortenhandel. Om beter aan te sluiten bij de concurrentie veranderde Dijkhoff het volgende: in plaats van een verblijfsvergunning voor een jaar, mag de rijke investeerder drie jaar blijven. Na die tijd wordt er geëvalueerd, onder meer door de IND. Maar de opvallendste en volgens sommigen omstreden verandering is het afschaffen van de accountantsverklaring die een rijke investeerder mee moest brengen. Die was ooit verplicht, juist om crimineel geld buiten de deur te houden.

“Het stuit op problemen in de sector”, zo schrijft Dijkhoff in een Kamerbrief. Gedoeld wordt op accountants in Nederland die onderzoek moeten doen naar de geldstromen in het land van herkomst. Het gaat dan over landen als China, Pakistan of Saudi-Arabië. “Het onderzoek in het land van herkomst is te complex om een verklaring af te geven die enige mate van zekerheid biedt”, schreven de ambtenaren die Dijkhoff adviseerden bij het versoepelen van de regeling. Dit blijkt uit documenten die Trouw opvroeg op grond van de Wob.

Beeld Reyer Boxem

Want wie zegt dat de investeerder zijn hele vermogen laat toetsen? Niemand weet het en zekerheid valt er niet over te krijgen. “Financiële stromen zijn in Aziatische landen vaak minder goed geadministreerd en verlopen ook minder vaak via officiële financiële instellingen”, stelde Dijkhoff dan ook.

In het licht van de huidige discussie – pas op voor crimineel geld – zijn dit opvallende citaten. Terwijl Nederland in 2016 nog de andere kant op bewoog door de handen van de accountantsverklaring af te trekken.

Moreel vindt Europarlementariër Sophie In ’t Veld de hele verblijfsdocumentenhandel verwerpelijk, ook die van Nederland. “Het is een race to the bottom om crimineel geld binnen te halen.” In ’t Veld maakt zich al langer druk om de verkoop van paspoorten en is van mening dat al dit soort regelingen binnen de Europese Unie afgeschaft moeten worden. “Een land als Nederland dat vanwege de MH17 Rusland boycot, gaat wel in competitie met de paspoorten. Het is de wereld op z’n kop.” Het morele aspect zit ’m vooral in de manier waarop Europa omgaat met migranten. “De bootvluchtelingen uit Afrika noemen we gelukzoekers. Arbeidsmigranten die alleen willen werken zetten we weg als halve criminelen. Maar vervolgens concurreren we wel op het binnenhalen van rijke Russen en Chinezen.”

Niet te traceren

Komen er sinds 2016 dan meer aanvragen binnen? Nee, want Nederland blijft vrij streng handhaven. Iedere rijke Indiër of Saudiër die geld investeert in de Nederlandse economie wordt gecontroleerd door de FIU (de Financial Intelligence Unit), een speciale tak van de politie die zich richt op financiële criminaliteit.

Die extra check maakt investeren in Nederland volgens expat-adviseur Coenen ingewikkeld. “De toetsing is al streng vanwege het feit dat je bijvoorbeeld een bedrijfsplan moet schrijven”, zegt Coenen. Vervolgens moet de FIU een laatste check doen. Dat maakt het lastig, want ook volgens Coenen zijn veel geldstromen niet te traceren. Als dat het geval is keurt de FIU zo’n aanvraag af.

Maar stel dat de FIU wel denkt volledig overzicht te hebben, klopt dat dan? Volgens In ’t Veld zijn die geldstromen nooit helemaal te achterhalen. “Denken we echt dat we serieuze informatie krijgen van de Russische overheid over de herkomst van het geld? Ga je bellen met het Kremlin om een bewijs van goed gedrag te vragen?”

In ’t Veld ziet er weinig heil in. Ze hoopt dat de Europese Commissie snel actie onderneemt, minimaal door het toezicht op Europees niveau goed te regelen, maar liever wil ze dat alle regelingen afgeschaft worden. “Malta is een legale achterdeur geworden voor criminelen. Zo’n beetje de hele Saudische koninklijke familie heeft inmiddels een Maltees paspoort. Dan moeten er toch twintig alarmbellen afgaan.” Dat de ene lidstaat zoals Nederland strenger controleert dan de andere, kan In ’t Veld eigenlijk niet zoveel schelen. “Het eindresultaat telt. Want het zijn echt niet de oude baboesjka’s met geld onder het matras die naar Europa komen.”

Het gaat alleen om het papiertje

Het afgelopen jaar is Coenen geen nieuwe trajecten met rijke investeerders gestart. Dat heeft twee redenen: “Ik vertrouwde de mensen die hier aanklopten niet altijd”. En ten tweede is de Nederlandse Vereniging voor Participatiemaatschappijen (NVP) waarin Chinezen, Russen of Indiërs hun geld kunnen investeren, terughoudender. “De NVP is heel erg in trek. Als ze vervolgens kunnen kiezen uit een buitenlandse of Nederlandse kandidaat, kiezen ze de laatste. Als het investeringsklimaat in Nederland minder wordt, dan worden buitenlandse investeerders vermoedelijk interessanter.”

Want belangstelling voor Nederlandse verblijfsvergunningen is er nog steeds. Regelmatig wordt Coenen uitgenodigd voor zogenoemde Immigration and Investment Summits. Dat zijn bijeenkomsten in Arabische landen, Vietnam of China. Onderwerp: de verkoop van Europese verblijfsdocumenten. “Ze willen er graag iemand uit Nederland bij hebben, omdat ons land bekend staat als een plek waar je prettig kan wonen. Ik ga nooit op die uitnodigingen in. Want het gaat deze mensen niet om investeren in de Nederlandse economie. Het gaat om het papiertje.”

Lees ook:

Onderwijsinspectie gaat zich bemoeien met mogelijke belangenverstrengeling Groningse professor.

De onderwijsinspectie gaat meekijken naar een onderzoek over mogelijke belangenverstrengeling aan de Rijksuniversiteit Groningen. 

Malta is het volgende Europese zorgenkindje. 

Malta moet de rechtsstaat op orde krijgen, corruptie aanpakken en stoppen met de verkoop van paspoorten. Met die harde conclusies komt een werkgroep van het Europees Parlement.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden