Coronacrisis

Een jaar corona: wegen de kosten van een lockdown op tegen de baten?

Lege terrassen en cafe’s in Helmond. Een groot deel van de horeca wil op 2 maart tegen de coronamaatregelen in de terrassen openen. 65 regionale afdelingen van Koninklijke Horeca Nederland (KHN) roepen cafébazen op tot actie. Beeld Rob Engelaar
Lege terrassen en cafe’s in Helmond. Een groot deel van de horeca wil op 2 maart tegen de coronamaatregelen in de terrassen openen. 65 regionale afdelingen van Koninklijke Horeca Nederland (KHN) roepen cafébazen op tot actie.Beeld Rob Engelaar

Ingrijpende maatregelen zijn doorgevoerd zonder dat er een kosten-batenanalyse aan vooraf ging. Wat levert een lockdown onder aan de streep op?

Wat zal premier Mark Rutte graag een robotje willen hebben dat precies berekent wat een bepaalde maatregel kost en wat het oplevert. Dan kon hij bijvoorbeeld ‘avondklok’ intikken waarna het kunstmatig intelligent wezen vertelt over de epidemiologische, economische en maatschappelijke effecten, op lange en korte termijn. Dan zou er een antwoord kunnen komen op de vraag: wegen de kosten van een lockdown wel op tegen de baten? Paul Frijters, econoom aan de London School of Economics en Bas Kolen, onderzoeker aan de TU Delft, deden eind vorig jaar een poging die zij publiceerden in het Economisch Statistisch Bulletin. Hun antwoord: nee, die kosten wegen bij lange na niet op tegen de baten.

Eerst de harde economische cijfers. In de eerste drie kwartalen vorig jaar kromp de economie met ruim 12 procent vergeleken met vorig jaar; goed voor ongeveer 90 miljard euro. De staat heeft tussen de 45 en 65 miljard euro geleend, het aantal werklozen was in januari 337.000; ruim 50.000 hoger dan een jaar geleden. Waarbij aangetekend dat het werkelijke aantal hoger ligt omdat mensen die stoppen met zoeken naar werk niet meer meetellen in de statistieken. Die groep is waarschijnlijk gegroeid.

Geluksjaren

Deze groep kan ook kampen met gezondheidsklachten, somberheid en eenzaamheid, omdat zij geen werk hebben en bijna niemand mogen bezoeken. Die schade hoort ook thuis in de kosten-batenanalyse, vinden Kolen en Frijters. Daarom besloot Frijters de analyse te maken op basis van wellbeing-adjusted life years (WELLBY’s). Met deze methode kijkt Frijters niet alleen naar fysieke gezondheid, maar ook naar mentale welbevindden. Naar geluk dus. “Je wilt niet alles naar geld toerekenen”, zegt Frijters. “De grootste kosten zitten in de emotionele hoek. Niet doorgaan van trouwerijen, missen van vrienden of familie. Dat levert een hoop verlies op. En dat meet je in geluksjaren.”

“Van een aantal landen, zoals het Verenigd Koninkrijk en Australië, weten we dat het effect op geluksjaren ontzettend groot is geweest. Dat scheelde zo’n 10 procent. In Nederland was het effect in de eerste lockdown redelijk klein, maar 2 procent. Voor de tweede lockdown is dat waarschijnlijk hoger. Stel dat 10 procent van het totale aantal geluksjaren afpakt, al is het maar voor twee maanden, en je doet dat voor de hele bevolking, dan komt je snel uit op grote aantallen in termen van gezondheids- of geluksjaren.”

Waxinelichtjes branden tijdens de herdenking van coronaslachtoffers in de Hasseltse Kapel. Tilburg staat stil bij het uitbreken van de coronapandemie in Nederland, op 27 februari precies een jaar geleden.  Beeld ANP
Waxinelichtjes branden tijdens de herdenking van coronaslachtoffers in de Hasseltse Kapel. Tilburg staat stil bij het uitbreken van de coronapandemie in Nederland, op 27 februari precies een jaar geleden.Beeld ANP

Kleine groep heeft baat

Tegenover die grote getallen staat een relatief kleine groep die baat heeft bij strenge maatregelen. Dat is ook de gedachte achter Herstel.nl, het initiatief dat vorige week de aandacht trok met plannen om Nederland weer open te gooien. “Nooit eerder offerden zovelen zoveel op voor weinig”, is de kern van hun campagne. Dat gaat precies hierover.

Dat de analyse tussen kosten en baten cijfermatig negatief uitvalt, komt ook doordat vooral ouderen boven de 80 jaar overlijden aan Covid. Het merendeel van deze mensen ontvangt langdurige zorg, waardoor zij slechts een beperkt aantal gezonde levensjaren voor zich hadden. Er gaat dus ook een beperkt aantal gezonde levensjaren verloren bij overlijden. Dat klinkt allemaal kil en onethisch, maar het is niets anders dan “de manier waarop de medische sector kijkt naar patiënten die een behandeling nodig hebben”, zegt Frijters. “Een kankerpatiënt van 80 krijgt misschien geen behandeling meer, maar een kind van 12 wel omdat die nog een heel leven voor zich heeft.”

Dat de kosten niet opwegen tegen de baten, heeft dus te maken met de prijs die op een leven wordt geplakt. Als de prijs op voorkomen van sterfte stijgt, zullen ook de baten stijgen van een beleid dat sterfte terugdringt.

Meer aversie tegen risico

Dat is wat er in de praktijk gebeurt. Kolen ziet dat er een nieuwe dynamiek ontstaat als er forse aantallen mensen ziek worden en overlijden. “Dan zie je meer aversie tegen risico en zijn we bereid meer uit te geven om deze te beperken”, zegt Kolen. “De vraag ‘Wanneer geef je teveel uit?’ is een politieke afweging.”

Het antwoord op deze vraag hangt ook af van de alternatieven. Kolen en Frijters vergelijken de effecten van de lockdown met het scenario waarin de overheid geen maatregelen neemt. “De moeilijkheid in deze berekening zit hem in de vraag: hoeveel coronadoden heb je voorkomen vanwege maatregelen?” zegt Frijters. “De laatste paar maanden zijn er papers uitgekomen die stellen dat er niks is gewonnen aan levensjaren door de maatregelen.”

“Wat je ook niet weet”, zegt Kolen, “is hoeveel schade de economie oploopt door een lockdown. Ook als er geen maatregelen zijn, is er schade. Mensen gaan schuilen, maar in welke mate?”

Medisch experiment

Kolen en Frijters vinden het vreemd dat er één jaar na de eerste covid-patiënt in Nederland geen kosten-batananalyse is gemaakt door de overheid. “Vooral omdat we het hier over massale medische experimenten hebben, zo kun je de lockdown toch wel zien”, zegt Frijters. “Dan is het bij wet verplicht om een kosten-batenanalyse te doen. Je moet redelijkerwijs weten dat het voordeel groter is dan het nadeel. In Engeland dat nu wel gebeurd. Ik heb de analyse gelezen, maar ik zag nauwelijks iets over economische schade, werkloosheid en levensgeluk.”

Kolen mist ook een visie op de lange termijn. Hij is betrokken als onderzoeker bij de opzet van de zogeheten Field Labs. Daarin wordt geëxperimenteerd met groepen publiek bij een toneelvoorstelling, voetbalwedstrijd en congres. “Uiteindelijk wil je bepalen of en hoe een event veilig georganiseerd kan worden. Dat wil niet zeggen dat er geen risico’s zijn want die zijn er natuurlijk wel. Het gaat erom of het risico dat je loopt op besmetting op een event niet groter is dan bijvoorbeeld als je thuis bezoek ontvangt. In het onderzoek van de TU Delft maken we hier nu een model voor. Met dit model kan je ook bepalen of je met maatregelen de risico’s acceptabel kunt maken.”

“Een mogelijke volgende stap is dat je evenementen voor jongeren organiseert”, zegt Kolen, die daarmee een punt aanroert waar Herstel.nl veel kritiek op kreeg. “Jongeren zijn minder kwetsbaar. Onder de 18 jaar worden zij niet eens ingeënt. En bij de huidige lockdown proberen we deze contacten ook te voorkomen. De vraag is echter of we dit onderscheid in leeftijd willen maken in het crisisbeleid’ .”

Lees ook:

Waarom we het corona-spaargeld straks houden of over de balk smijten

De tweede lockdown berokkent de economie schade. Maar niet zo veel als de eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden