Sociale veiligheid

Een goede onderzoeker maakt op de universiteit nog geen goede leidinggevende

Een cortege van hoogleraren bij de traditionele opening van het academisch jaar, in dit geval in Utrecht. Die universiteit besteedde dit jaar bij die gelegenheid extra aandacht aan sociale veiligheid.   Beeld Werry Crone
Een cortege van hoogleraren bij de traditionele opening van het academisch jaar, in dit geval in Utrecht. Die universiteit besteedde dit jaar bij die gelegenheid extra aandacht aan sociale veiligheid.Beeld Werry Crone

Veel afschuw, weinig verbazing. Dat is globaal de reactie op een affaire rond een hoogleraar in Leiden die collega’s ongepast bejegende. Een gestage stroom aan zulke incidenten roept de vraag op waar het misgaat in het wetenschappelijk bedrijf.

Joost van Egmond

Een goede onderzoeker maakt nog geen goede leidinggevende. Dat lijkt een open deur, maar wie kijkt hoe een universiteit georganiseerd is, ziet dat daar lang niet altijd naar gehandeld wordt. “Leiderschapskwaliteit is eigenlijk geen selectiecriterium”, zegt Naomi Ellemers, die voor de Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen deze zomer een advies schreef over sociale veiligheid op universiteiten.

De kwestie in Leiden, waar een hoogleraar op non-actief is gesteld omdat hij collega’s intimideerde, past in een langlopende discussie op universiteiten onder de noemer ‘erkennen en waarderen’. Kort gezegd: er is te lang alleen maar gekeken naar onderzoekskwaliteiten en niet naar de andere prestaties die wetenschappers waardevol maken. Zoals het begeleiden van promovendi. Dat ging in dit geval grondig fout. Onder anderen Trouw-columnist en wetenschapshistoricus Hieke Huistra sprak zich hierover uit.

Wetenschap moet inhaalslag maken

Sociale veiligheid op de universiteit is meer dan een kwestie van arbeidsverhoudingen, benadrukt Ellemers. Het is een centrale voorwaarde voor wetenschap, stelt ze, die op gelijke voet staat met algemeen geaccepteerde waarden als wetenschappelijke integriteit. “Wetenschap gaat over kennis delen, over van elkaar leren, over nieuwsgierigheid en de vrijheid om met een gek idee te komen. Die zaken waarborgen is niet iets dat je doet als je tijd over hebt. Het is de kern van de zaak.”

De wetenschap - net als veel andere creatieve beroepen, benadrukt Ellemers - heeft hierin een inhaalslag te maken. Op papier is die in volle gang, maar ze mist vaak de daadkracht die erbij hoort. “Je hebt een kandidaat voor een leidinggevende functie, goed op onderzoek, goed op fondsenwerving. Dan zie je zwaktes op leiderschap al snel door de vingers. Als puntje bij paaltje komt is er één maatstaf en dat is onderzoek. Dat zal echt anders moeten. Je zult dat leiderschap dan moeten leren, of de consequentie is dat deze functie niet voor jou is weggelegd.”

Maastricht wil het echt anders aanpakken

Een voorvechter van die andere benadering is Rianne Letschert, voorzitter van het college van bestuur van de universiteit in Maastricht. Daar zijn de academische profielen al aangepast. Inmiddels zitten daar wetenschappers in faculteitsbesturen die geen hoogleraar zijn, een breuk met de traditie. “Dat was best spannend”, zegt ze. “Maar die mensen doen het hartstikke goed.”

De aanpak in Maastricht richt zich op drie punten: het afvlakken van de sterk hiërarchische structuur, meer contractzekerheid voor jonge wetenschappers en een breder carrièreperspectief dan steeds die focus op onderzoek. Maar zo’n omwenteling heeft tijd nodig, benadrukt Letschert. “Dit bereik je niet met een visiedocument. Bovendien is de ene vakgroep traditioneler dan de andere.” Maar ze is er wel van overtuigd dat dit de sleutel is tot sociale veiligheid. “Als we dit niet aanpakken, blijf je dit soort situaties krijgen.”

Een onafhankelijk oor blijft nodig voor meldingen

Letschert maakt zich geen illusies dat wat in Leiden gebeurde zich niet meer zou kunnen voordoen in Maastricht. En het zou ongetwijfeld aan elke universiteit kunnen gebeuren. Universiteiten hebben daarom ook in de cao afgesproken dat ze allemaal een ombudsfunctionaris hebben die buiten de bestaande hiërarchie om werkt en alarm kan slaan.

Veel van die ombudsfunctionarissen voor personeel zijn nieuw; de afspraak dat iedere universiteit er een moet hebben geldt pas een jaar. Lies Poesiat aan de Vrije Universiteit heeft al wel veel ervaring; ze is daar ombudsman sinds 2007 en schreef er ook een boek over. Zij ziet grote terughoudendheid bij mensen die een melding doen over sociale veiligheid, uit angst voor gevolgen. Wel merkt ze daarbij de waarde van het ombudswerk. “Als ik daar aanleiding toe zie, stap ik, in overleg met de melders, weleens zelf naar het college van bestuur, zonder dat het herleidbaar is naar die melders.” Die werkwijze zorgt er mede voor dat, ondanks de angst, signalen van sociale onveiligheid toch het bestuur bereiken.

Poesiat onderschrijft het punt dat er iets moet veranderen aan de manier waarop universiteiten georganiseerd zijn. “Je wilt naar een cultuur toe waarin mensen elkaar op hun gedrag kunnen aanspreken. Concentratie van macht draagt daar niet aan bij.”

Een evident misbruik van die macht blijft de uitzondering, maar tegelijk is sociale veiligheid iets veel breders dan alleen het voorkomen van misbruik. Zwak leiderschap leidt tot onveilige situaties, ook als de bedoelingen de allerbeste zijn, zegt Poesiat. “De liefde voor leidinggeven is er niet altijd. Mensen gaan de wetenschap in om onderzoek te doen. En dan word je afdelingshoofd, terwijl leidinggeven echt een vak is.”

Lees ook:

Onacceptabel gedrag, en toch mag hij hoogleraar blijven

Waarom mag iemand die jarenlang zijn macht misbruikt en collega’s intimideert een hoogleraarstitel houden? Wetenschapscolumnist Hieke Huistra moest er van binnen om huilen.

Rianne Letschert: ‘Bij leren moet je ervaren’

Rianne Letschert, destijds de jongste rector magnificus van Nederland, sprak zich twee jaar geleden al duidelijk uit over de enorme cultuurverandering waar de academie voor staat. “Op de universiteit zijn we slecht in het kiezen van onze leiders.”

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden