Birgitte Borghaerts tussen de multomappen met bewijsstukken van 20 jaar problemen met de Belastingdienst, IND, gemeente en andere overheidsinstanties.

Code 98

Een fout van de IND maakte het leven van Birgitte Borghaerts kapot: ‘Mijn gevoel van veiligheid is compleet weggeslagen’

Birgitte Borghaerts tussen de multomappen met bewijsstukken van 20 jaar problemen met de Belastingdienst, IND, gemeente en andere overheidsinstanties.Beeld Laurens Eggen

Niet alleen de ouders in de kindertoeslagenaffaire liepen vast in het drijfzand van regelgeving. Ook Birgitte Borghaerts worstelt al twintig jaar met verschillende overheidsinstanties. Nog altijd kampt ze met grote schulden als gevolg van een administratieve fout.

In augustus kreeg Birgitte Borghaerts (67) een blauwe envelop van de Belastingdienst. Ze zou geen aangifte hebben gedaan voor de inkomstenbelasting over 2020. Dreigende boete: 5.500 euro. Borghaerts verzamelde de bewijzen dat ze wel aan haar verplichtingen had voldaan, en inderdaad: de Belastingdienst liet weten dat de fout bij hen lag.

Voor de meeste mensen zou het een kleine hobbel zijn. Voor Borghaerts is dit het zoveelste hoofdstuk in een verhaal dat al meer dan twintig jaar duurt. Een verhaal dat begint met een administratief probleem, en dat via de schuldsanering, een huisuitzetting, een overleden man en een getraumatiseerd kind uitkomt in een huis vol multomappen in het Limburgse Steyl.

Alles documenteert Borghaerts inmiddels. Door schade en schande wijs geworden, want alles wat ze doet lijkt onder het vergrootglas te liggen van instanties. Iedere keer dat ze denkt dat haar problemen zijn opgelost komt er weer een brief: dat ze geen aangifte heeft gedaan, dat de huurtoeslag stopt, dat haar inkomen niet klopt. Elke keer moet ze bewijzen dat de aantijgingen onterecht zijn.

Iedereen wantrouwt haar, en als gevolg wantrouwt zij iedereen: de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND), de Belastingdienst, de gemeente. “Mijn gevoel van veiligheid is compleet weggeslagen”, zegt ze.

Borghaerts vertelt haar levensgeschiedenis in een woonkamer in Steyl, waar ze na een huisuitzetting ging wonen. Op de eettafel liggen stapels multomappen, een whiteboard met aantekeningen staat tegen de muur. Een deel van de documenten ligt al gerangschikt klaar, en op de salontafel staat een groot plastic scherm omdat de weerstand van Borghaerts door haar ernstige ME erg laag is. Een coronabesmetting moet ze voorkomen.

Haar verhaal begint in 2000, als de Canadese partner van Borghaerts met een tewerkstellingsvergunning op zak naar Nederland komt. Het leven lijkt het paar toe te lachen. “We hadden een mooi huis, een leuke baan, een campertje om mee te reizen.” In 2001 komt ook Jack, de vijfjarige zoon van haar partner, naar Nederland. Zijn Amerikaanse moeder kan niet voor hem zorgen.

In eerste instantie gaat het gezin er nog vanuit dat het jongetje weer teruggaat naar zijn moeder in de Verenigde Staten en vragen ze voor hem geen verblijfsvergunning aan. Als twee jaar later blijkt dat hij definitief niet meer terug kan, vragen Borghaerts en haar partner in maart 2003 een verblijfsvergunning aan bij de vreemdelingenpolitie.

Toeslagen gestopt

Door administratief gedoe gaat dat in eerste instantie mis. Op het geboortebewijs van de vijfjarige moet een zogeheten Apostille komen van de Amerikaanse autoriteiten: een stempel dat het document echt is. Die komt te laat want het kost Borghaerts en haar partner wat tijd om uit te zoeken wat de Amerikaanse autoriteiten nu precies van hen willen.

Maar veel tijd krijgen ze niet. De vreemdelingenpolitie zegt tegen de IND dat die de procedure stop moet zetten omdat bij een controle aan huis niemand wordt aangetroffen. De vreemdelingenpolitie staat echter bij een oud adres. Op hetzelfde moment zegt de IND, die in die tijd de taken overneemt van de vreemdelingenpolitie, tegen het gezin dat er nog genoeg tijd is om de Apostille in te leveren.

“Wat er dan allemaal op je af komt; het is alsof je in een Formule-1 auto stapt, terwijl je nog nooit van je leven hebt gereden”, zegt Borghaerts. Terwijl zij en haar partner nog niet weten dat de procedure is stopgezet, zet de IND een zogeheten ‘code 98’ in de gemeentelijke basisadministratie (GBA). Dat betekent dat nu in het systeem staat dat de vijfjarige jongen illegaal in Nederland is.

Die code zet een hele reeks gebeurtenissen in gang. Onmiddellijk wordt de huursubsidie stopgezet, omdat Borghaerts onderdak biedt aan iemand zonder verblijfsvergunning. Het idee daarachter is dat mensen zonder verblijfsvergunning niet ‘een schijn van legaliteit’ krijgen, waardoor ze moeilijker uitzetbaar worden.

Dit verhaal is niet uniek. De Belastingdienst zette in 2020 ruim 4.600 keer een toeslag geheel of gedeeltelijk stop omdat de IND doorgaf dat er sprake was van niet-legaal verblijf. In de eerste helft van 2021 gebeurde het 2.800 keer. Sinds 2005 wordt niet alleen de huursubsidie (inmiddels huurtoeslag) stopgezet van mensen die samenwonen met iemand zonder verblijfsvergunning, maar ook de zorgtoeslag, kinderopvangtoeslag en het kindgebonden budget.

Begin dit jaar kwam het ‘code 98-probleem’ kort in het vizier van politiek Den Haag, toen de huurtoeslag van de Syrische Mahmoud Alfarj werd stopgezet omdat zijn pasgeboren dochter nog geen verblijfsvergunning had. In antwoord op Kamervragen gaf minister Kajsa Ollongren (binnenlandse zaken) toen aan ‘een voorstel te gaan doen’ om geen illegaal verblijf in het systeem meer te zetten voor kinderen jonger dan achttien. Die aanpassing komt per 1 januari 2022 in de wet.

Voor Borghaerts is dat allang een gepasseerd station. Want niet alleen het systeem van de Belastingdienst reageert op de code 98 die de IND in de gemeentelijke basisadministratie zet – die inmiddels de Basisregistratie Personen (BRP) heet. Ook gemeenten, het UWV en de sociale verzekeringsbank zien die informatie.

Richting armoede

Bovendien volgt een reeks fouten van verschillende instanties. Zo verandert de IND de code 98 niet als Borghaerts en haar partner bezwaar maken tegen de afwijzing en opnieuw een verblijfsvergunning aanvragen voor het jongetje. Dat had wel gemoeten.

Ook dat is geen unieke fout. In 2004 blijkt dat de IND regelmatig, in tien procent van de gevallen, verkeerde codes in de gemeentelijke basisregistratie (GBA) zet. “Vooral GBA-code 33 (voortgezet verblijf) wordt nogal eens ten onrechte vervangen door code 98 (geen verblijfstitel meer)”, schrijft de Basisadministratie Persoonsgegevens en Reisdocumenten – verantwoordelijk voor het beheer van persoonsgegevens – in dat jaar aan gemeenten.

Het zijn fouten die immense gevolgen hebben. De geldnood van het gezin wordt snel nijpend en dat leidt er vervolgens weer toe dat Borghaerts de kosten om de verblijfsvergunning voor het jongetje alsnog te regelen niet kan betalen.

Ze vraagt om leningen en betalingsregelingen maar wordt van het kastje naar de muur gestuurd. “We konden de legeskosten van 285 euro niet betalen”, vertelt ze. “Bij de gemeente werd me verteld dat de IND een betalingsregeling zou hebben. Maar die bleek niet te bestaan. Toen wist ik nog niet dat je alles moet checken.”

Volgens Borghaerts leeft het gezin vijf jaar lang met een gat van vijfhonderd euro per maand. “De elektra werd afgesloten, we konden geen boodschappen meer doen.” De vreemdelingenpolitie en de Belastingdienst staan op de stoep om te controleren of er een kind bij hen inwoont. “De stress is niet te beschrijven.”

Ze neemt het de IND, de Belastingdienst en de gemeente kwalijk dat ze in die periode niet even hebben gebeld om te vragen wat er aan de hand was, dat alle toeslagen en alle hulp zomaar werden stopgezet omdat ze een illegaal in huis zou hebben. “Het ging gewoon van ‘tjak’. Mijn gezin en ik hebben zo ontzettend veel armoede moeten doormaken. En waarom? Omdat een illegaal het land uit moest.”

In de jaren die volgen gaan er meer zaken mis. In 2005 wordt Borghaerts failliet verklaard en komt ze in de schuldsanering. Met hulp van de bewindvoerder betaalt ze haar schulden af, waarna de Belastingdienst met diezelfde al afbetaalde schulden toch weer aanklopt.

“Het idee van een schuldsanering is dat je uiteindelijk met een schone lei weer verder kunt. Dat is tot nu toe nog niet gelukt”, zegt Borghaerts. In 2012 duikt ook de ‘code 98’ weer op uit een systeem en zet de Belastingdienst opnieuw de toeslagen stop, terwijl Jack dan wel een verblijfsvergunning heeft.

Grove schuld

Borghaerts krijgt, net als ouders in de toeslagenaffaire, geen betalingsregeling omdat er sprake zou zijn van opzet of grove schuld. Een beschuldiging die in 96 procent van de gevallen onterecht is geweest, bleek onlangs uit onderzoek in opdracht van staatssecretaris Alexandra van Huffelen (financiën). Bij het meldpunt huurtoeslag van de Woonbond kwamen in juni en juli van dit jaar 320 meldingen binnen van mensen die aangeven dat hun huurtoeslag onterecht is stopgezet, tientallen gaven aan onterecht het predicaat opzet of grove schuld te hebben. Pas in 2014 erkent de Belastingdienst dat het de toeslagen van Borghaerts niet stop had mogen zetten in 2012. Maar dan heeft ze alweer 2,5 jaar lang schulden moeten opbouwen.

Bovendien komt een jaar later dezelfde code opnieuw tevoorschijn en krijgt ze wéér een brief dat ze een illegaal in huis zou hebben. Ook wordt opnieuw een te hoog inkomen gemeld.

“De Belastingdienst zegt dat ze deze fout handmatig moeten corrigeren”, verzucht Borghaerts. “Moet ik dan elke maand gaan bellen of mijn gegevens goed in de systemen staan? Je denkt op den duur dat je gek bent, als alles wat je onderneemt misgaat. Er werd door vrienden en kennissen ook wel eens tegen mij gezegd; met wie heb jij ruzie gemaakt?”

Inmiddels is de zaak van Borghaerts in behandeling bij het Stellateam van de Belastingdienst, dat burgers moet helpen die zijn vastgelopen in het drijfzand van de regelgeving. Ze heeft een schuld openstaan van 15.000 euro en zegt dat de Belastingdienst minstens 50.000 euro onterecht heeft gevorderd. Haar schulden zijn on hold gezet, op pauze. “Maar on hold tot wat?”, vraagt ze zich af. “Dit geeft geen rust.”

Het gaat beter met haar dan een paar jaar geleden, toen ze vanwege haar ME het grootste deel van de dagen in een donkere kamer doorbracht. Maar haar energieniveau is nog altijd laag, en ze kan alleen met een rolstoel naar buiten. Haar partner, de vader van Jack, overleed in 2015 in Canada. Zijn zoon, inmiddels een man van 25, woont niet meer bij haar.

Ze vult haar dagen met de zoektocht naar gerechtigheid, in een poging rust te vinden. “Ik maak me grote zorgen dat ze weer aan mijn inkomen gaan zitten”, zegt ze. “Dat trek ik niet nog een keer.”

Wat kapot is gemaakt, kan bovendien nooit meer geheeld worden. “Ik heb geen herinneringen aan vakanties met de kinderen, we konden lange tijd niet naar de tandarts, leefden op een kale vloer. Hoe druk je in geld uit wat wij hebben doorgemaakt?”

De IND en Belastingdienst zijn om een reactie gevraagd, maar kunnen niet ingaan op individuele gevallen.

Lees ook:

Ouders klem tussen twee instanties: nieuwe blokkade in afhandeling toeslagenaffaire

Voor een grote groep gedupeerden in de toeslagenaffaire dreigt opnieuw maandenlange vertraging. Verschillende instanties wijzen naar elkaar, terwijl ouders in noodsituaties terechtkomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden