null Beeld Fadi Nadrous
Beeld Fadi Nadrous

Privacy

Een brief van een onbekende op de mat? Online zijn privégegevens (ook die van jou) heel makkelijk te vinden

Een adres van een Kamerlid of rechter is online eenvoudig te vinden via het Kadaster. Is het nog wel wenselijk dat die gegevens voor iedereen zijn in te zien?

Een brief ploft op de deurmat van verschillende leden van de Raad voor de rechtspraak. Tot hun grote schrik is het adres op de envelop niet van hun werkkamer aan de Haagse Kneuterdijk, maar van hun privé-adres. Dat ervaren de rechters misschien als ongemakkelijke en ongepast, begint de brief, maar juist dan moeten ze blijven lezen.

Ondertekenaar van het schrijven is Willem van Lynden, die met zijn bedrijf Mediamaze privacyinventarisaties uitvoert voor klanten door alles te bekijken wat er over iemand online te vinden is. Met zijn brievenactie, naast aan rechters ook gericht aan Tweede Kamerleden, wil hij aantonen hoe makkelijk het is om via het Kadaster iemands adres te vinden. In het Kadaster, waartoe elke burger toegang heeft, staat wie de eigenaar is van een stuk grond of een pand.

Vanuit de Raad voor de rechtspraak volgt al snel een reactie. De situatie dat adressen van rechters online te vinden zijn, is ‘onwenselijk’ en zal ‘uiterst serieus worden opgepakt binnen de Rechtspraak’. Inmiddels vinden er gesprekken plaats met het Kadaster of het mogelijk is vanwege de veiligheid gegevens van bepaalde medewerkers af te schermen, laat een woordvoerder van de raad weten.

Niet alleen de rechterlijke macht is doelwit

Van Lynden koos er niet zonder reden voor om rechters te benaderen. Het is algemeen bekend dat er togadragers zijn die bedreigd worden en in sommige gevallen zelfs beveiligd. En niet alleen de rechterlijke macht is doelwit. Zo kreeg D66-Kamerlid Rob Jetten thuis bezoek van boeren die hem een voedselpakket kwamen brengen, werden politieagenten thuis opgezocht na de avondklokrellen en kreeg een Groningse journalist afgelopen augustus een molotovcocktail door zijn voordeur.

Hoe de daders van dergelijke acties aan de juiste adressen komen, is niet altijd duidelijk. Als er al naar een bron wordt gewezen dan is dat bijna altijd naar de Kamer van Koophandel (KvK), een openbaar register met daarin alle bedrijven en organisaties in Nederland. Dat gebeurde bijvoorbeeld na de moord op advocaat Derk Wiersum, voor diens huis in 2019. Reden voor de Tweede Kamer om aan de bel te trekken over de risico’s van een openbaar handelsregister.

Met effect. Vorige week maakte het demissionaire kabinet bekend dat vanaf januari niet iedereen de woonadressen van ondernemers en bestuurders meer kan inzien. Alleen mensen die de gegevens beroepsmatig nodig hebben, zoals deurwaarders, kunnen er nog bij. Overigens verandert er voor zzp’ers, die vaak vanuit huis werken, niets.

De aandacht gaat steeds naar de KvK, valt Van Lynden op. Maar het Kadaster is een vele malen grotere database, benadrukt hij. “Er zijn in Nederland meer huizenbezitters dan mensen met een eigen bedrijf.”

Het belang van openbaarheid tegenover het recht op privacy

De discussie die Van Lynden wil aanwakkeren gaat uiteindelijk om de afweging tussen het belang van openbaarheid tegenover het recht op privacy. Het openbare handelsregister bestaat omdat het rechtszekerheid biedt voor het economische verkeer. Oftewel: doe je zaken met iemand, dan moet je weten waar je diegene kunt bereiken. Zo heeft ook het Kadaster met daarin alle huiseigenaren en grondbezitters een belang. Om maar een voorbeeld te noemen: koop je een huis van iemand dan moet je wel zeker weten dat die persoon ook de eigenaar is.

Van Lynden pleit er daarom ook niet voor om de openbaarheid volledig af te schaffen. “Ik begrijp dat het superbelangrijk is dat die informatie openbaar is. Dat kan ook gewoon. Laat mensen een adres intypen, waarna je gegevens over de eigenaar krijgt. Waar het mij om gaat is de functie van het Kadaster waarmee je omgekeerd kunt zoeken. Je kunt iemands naam invoeren, waarna je te zien krijgt van welke woningen hij of zij eigenaar is. Het wordt zo wel heel makkelijk gemaakt om iemands adres op te zoeken.”

Op die manier zoeken, kan niet iedereen. Je moet er een abonnement van zo’n 32 euro per jaar voor afsluiten én een KvK-nummer hebben. Maar iemand die kwaad wil, laat zich daar echt niet door tegenhouden, zegt Van Lynden. “Wat ik me afvraag is waarom die zoekfunctie überhaupt bestaat.”

Elke burger heeft het recht om het register in te zien

De functie is bedoeld voor bepaalde beroepsgroepen, denk aan deurwaarders of notarissen, die daarmee kunnen controleren of iemand panden of grond in zijn bezit heeft, reageert een woordvoerder van het Kadaster. Maar in de praktijk kan eigenlijk iedereen met een KvK-nummer een abonnement afsluiten. En wie niet zo’n nummer heeft, kan het Kadaster bellen om te vragen naar de gegevens. “Wettelijk gezien heeft elke burger recht om het register in te zien”, legt de woordvoerder uit. “De openbaarheid garandeert dat eenieder gelijk behandeld wordt, en elke burger over dezelfde informatie beschikt.” Het Kadaster kan een verzoek daarom ook niet afwijzen.

De vraag of dit nog wel houdbaar is, is een terechte, zegt Anna Berlee, hoogleraar gegevensbescherming en privacyrecht aan de Open Universiteit. “De openbaarheid van registers is in 1838 vastgelegd. Maar destijds was de informatievoorziening van het Kadaster door het hele land verspreid. Als je Henk uit Groningen wilde opzoeken in het register, dan moest je dus naar Groningen. Het kostte letterlijk veel tijd en geld. Door de centralisering en technologische ontwikkeling, heb je nu de gegevens binnen tien minuten. En je krijgt de hele akte. Wie is eigenaar van het stuk grond of de woning? Is die persoon getrouwd of niet, wat is het paspoortnummer, hoeveel is er voor een woning betaald en is er een hypotheek op gevestigd.”

Terwijl het supereenvoudig is geworden gegevens op te zoeken, is er nooit echt een fundamentele discussie gevoerd over de vraag wat dat betekent voor de verhouding tussen de openbaarheid en de privacy, zegt Berlee. Daarom juicht ze een initiatief van de KvK toe om mensen te vragen om te oordelen over dat vraagstuk. “Ze stellen vragen als: wat vindt u? En heeft u er last van? Wat er daarna precies met de reacties gebeurt, valt nog te bezien. Maar naar mijn weten is het de eerste keer dat er fundamenteel over die vragen wordt nagedacht. Ik had alleen liever gezien dat we dat twintig jaar geleden al hadden gedaan.”

Mona Keijzer

Zijn er andere manieren om te voorkomen dat iemands adres eenvoudig op straat ligt, terwijl de voordelen van het openbare register wel behouden blijven? De inmiddels afgetreden staatssecretaris van economische zaken, Mona Keijzer, wees zzp’ers eerder al eens op de mogelijkheid om zich ergens anders in te schrijven dan het adres waar ze feitelijk werken. De journalistenvakbond NVJ biedt leden die online of fysiek bedreigd worden bijvoorbeeld de mogelijkheid gebruik te maken van het vestigingsadres van de NVJ.

Het lijkt een pragmatische oplossing, maar toch vindt Berlee het een bijzondere redenering. Door zzp’ers te wijzen op de mogelijkheid ergens op papier een vestigingsadres te vinden, deed de staatssecretaris precies waarvoor ze waarschuwde: als je niet meer weet waar je een ondernemer kunt vinden, ondermijn je de rechtszekerheid.

Bovendien kun je zo’n kunstgreep voor het Kadaster niet toepassen. Willem van Lynden ziet daarom maar één oplossing die volgens hem heel eenvoudig is: schrap de mogelijkheid om in het Kadaster te zoeken op naam. “Voor beroepen die dat nodig hebben, kun je altijd een uitzondering maken. En anders zou je mensen een inzageverzoek kunnen laten versturen. Laat het Kadaster die verzoeken vervolgens maar beoordelen.”

Berlee wijst naar Duitsland. Daar moet je voor elk stukje informatie dat je wilt hebben – bijvoorbeeld over de eigenaar van een woning, of over de hypotheek – telkens aantonen waarom je het nodig hebt. “Het Duitse equivalent van ons Kadaster beoordeelt die verzoeken vervolgens. Dat kan in Duitsland, omdat de bewaarders van de registers daar onderdeel zijn van de rechterlijke macht. Zij zijn dus bevoegd om een afweging te maken over iemands gerechtvaardigde belang. De medewerkers van het Kadaster in Nederland behoren niet tot de rechterlijke macht. Je kunt het Duitse systeem dus niet zomaar hier implementeren, of je moet alles volledig op de schop gooien.” Bovendien heeft het Duitse systeem nog een belangrijk nadeel, aldus Berlee: het kost veel tijd en dus veel geld.

Afscherming voor meer mensen

Een andere oplossing is dat meer mensen de mogelijkheid krijgen hun adres af te schermen, zoals rechters voor elkaar proberen te krijgen bij het Kadaster. Nu is afscherming alleen voorbehouden als iemand officieel persoonsbeveiliging krijgt, zo staat in de wet. Opvallend genoeg werd daar tot 2018, toen deze wettelijke afschermingsmogelijkheid werd geïntroduceerd, soepeler mee omgegaan, zegt Berlee. “Tot die tijd was er intern beleid dat meer ruimte gaf. Er werd bijvoorbeeld in individuele gevallen besloten dat een adres afgeschermd kon worden, bijvoorbeeld als er een rechterlijke uitspraak lag vanwege stalking. Nu is de wettelijke mogelijkheid om een uitzondering te maken op de regel van openbaarheid wel heel beperkt, vind ik zelf.”

Uiteindelijk gaat het om de vraag hoe je voorkomt dat mensen te maken krijgen met intimidaties op hun thuisadres. Demissionair minister Ferd Grapperhaus probeert daar een andere oplossing voor te vinden. Hij werkt aan een wet die het zogeheten ‘doxing’ strafbaar moet stellen. Dat is het rond- en doorsturen van persoonsgegevens met als doel iemand vrees aan te jagen, ernstige overlast te veroorzaken of iemand te hinderen in de uitoefening van zijn beroep. Wie aan doxing doet, zou wat de minister betreft maximaal een jaar de cel in moeten.

Maar bij doxing is het kwaad al geschied, reageert Van Lynden. De privégegevens zijn al ergens gelekt. Wat hem betreft moet het lek bij de bron worden gedicht.

Lees ook

Kamerlid Rob Jetten: geen actiegroep aan huis

Rob Jetten kreeg bezoek van vijf boeren. Daar was hij niet blij mee.

Geweld tegen journalisten neemt toe. Wen er niet aan

Uit vrees voor bedreiging gaan journalisten aan zelfcensuur doen. Daar gevaar wordt te vaak gebagatelliseerd, betoogt GroenLinks-Tweede kamerlid Corinne Ellemeet in een opiniestuk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden