InterviewTeun Voeten

Drugsonderzoeker: ‘Scooterboys denken dat ze straffeloos hun gang kunnen gaan’

Beeld Aurélie Geurts

Onderzoeker Teun Voeten maakt zich zorgen over de straffeloosheid van drugsdealers. ‘Het is dweilen met de kraan open, maar niet dweilen is geen optie. En dat is wat ze nu in Amsterdam doen.’ 

In Antwerpen is vannacht een granaat ontploft, zo meldt de autoradio terwijl ik onderweg ben naar Teun Voeten. De hoeveelste al, lijkt niemand nog bij te houden: ontploffende granaten horen er de laatste jaren bij in Antwerpen, en iedereen weet dat ze met drugs te maken hebben. 

“Er zijn diverse groepen in Antwerpen actief, en zo praten ze met elkaar”, zegt Voeten. “Ze gebruiken geweld, maar meestal symbolisch, om een boodschap over te brengen, te intimideren, territorium af te bakenen. Kwajongensstreken, in vergelijking met Nederland. Dat de mocromaffia hier met Kalashnikovs gaat schieten is ondenkbaar. In België is er nog maar één dode gevallen: door een Nederlandse kogel, nadat negen jaar geleden tweehonderd kilo cocaïne was verdwenen uit een Antwerpse container.”

Teun Voeten was dertig jaar oorlogsfotograaf, tot hij in 2018 in Leiden promoveerde op het Mexicaanse drugsgeweld. Hij bracht het in kaart, ging na wie erachter zat en wie met de poen ging lopen. Voeten kreeg daarop van de stad Antwerpen de opdracht de lokale drugshandel door te lichten. De stad kampt met steeds meer geweldsincidenten en doet steeds meer drugsvangsten. Het boek ‘Drugs’ is het resultaat, en de ondertitel ‘Antwerpen in de greep van de Nederlandse syndicaten’ zegt meteen alles: de aan- en doorvoer gebeurt vooral in opdracht van Nederlandse drugshandelaars, in Antwerpen zitten hun onderaannemers.

Exponentiële groei cocaïnevangsten

Nederlandse syndicaten zijn al sinds de jaren zeventig actief in Antwerpen, aldus Voeten. Het begon toen met hasj. Later kwam daar cocaïne bij: in 2000 werd in de Antwerpse haven 770 kilo cocaïne onderschept, in 2010 vijf ton, in 2015 15 ton en in 2019 al 62 ton. Coke is duidelijk de belangrijkste drug: in 2019 werd er ook 1878 kilo heroïne en 504 kilo marihuana in beslag genomen, maar dat was respectievelijk 58 en 97 procent minder dan het jaar ervoor.

Voeten: “Een aanzienlijk deel van de Antwerpse drugsscène is in handen van Marokkanen, die tot vijf clans behoren. Die werken veel als uithalers, ze halen de coke uit de containers, en ronselen havenarbeiders die op het juiste moment de verkeerde kant op kijken en heftruckchauffeurs die de juiste container op een bereikbare plaats achterlaten. Even de ogen sluiten kan vijfduizend euro opleveren.”

En dat gebeurt in Rotterdam niet?

“Daar gebeurt het ook, maar de haven is er beter te controleren. Het Antwerpse havengebied is veel uitgestrekter en je kan makkelijk bij de kaden komen. Er komt ook veel fruit binnen, onder meer uit Latijns-Amerika, wat ook handig is natuurlijk. Er wordt geschat dat ongeveer 10 procent van de cocaïne geconfisqueerd wordt. In Antwerpen was dat vorig jaar 62 ton, en in Rotterdam 34. Dat geeft een idee hoeveel er de weg naar de straat vindt. 90 procent van de coke gaat van Antwerpen naar Nederland, om van daaruit verdeeld te worden over heel Europa, dus ook weer naar België.”

Beeld Aurélie Geurts

Heeft de Antwerpse burgemeester Bart De Wever gelijk wanneer hij zegt dat het gedoogbeleid gefaald heeft en Nederland een historische schuld treft?

“Nederlanders hebben het er moeilijk mee als een Belg als De Wever kritiek levert, maar hij heeft wel degelijk een punt. Een halfslachtig gedoogbeleid heeft een ondergrondse drugseconomie geschapen, heeft ervoor gezorgd dat de Nederlandse syndicaten groot geworden zijn, waarna het maar een kleine stap was om van Antwerpen hun invoerhaven te maken. Net zoals de producenten van synthetische drugs ook de grens overgestoken zijn natuurlijk, van Brabant naar de Kempen en Belgisch Limburg.”

Waarom is die hele industrie juist in Brabant ontstaan?

“Ik ben zelf Brabander. Volgens mij heeft het met de sociaal-economische situatie te maken, die te vergelijken is met die van de Rif-Marokkanen en mensen uit Sinaloa, waar Mexico’s grootste drugskartel actief is. Het gaat om landbouw­gebieden waar de mensen zich in de steek gelaten voelen door de nationale overheid. Den Haag, Rabat of Mexico City luisteren niet naar ons, dus regelen we onze zaakjes wel zelf. Die streken hebben ook sterke familie- en clanstructuren, en een geografische ligging met een traditie van smokkel.”

Is de Belgische drugsscène anders dan de Nederlandse?

“Het drugsgebruik ligt in Nederland ruim twee keer zo hoog als in België. Het is er veel meer aanvaard. Je stapt in Amsterdam van de trein en de hasjgeur waait je bij wijze van spreken al in het gezicht. Het marihuanagebruik ligt zelfs drie keer zo hoog als in België. En marihuana is niet meer zo onschuldig. Het werkzame bestanddeel THC is zo omhoog­gekweekt dat er tegenwoordig een duidelijk verband is tussen zwaar cannabisgebruik en psychoses. Tieners kunnen hersenbeschadigingen oplopen. 

“Heel kwalijk vind ik dat drugs een hele klasse van kleine dealertjes creëert met een fout verwachtingspatroon van onze maatschappij. Dat loopt in Nederland volledig uit de klauwen. Er is een gevoel van straffeloosheid ontstaan waarbij scooterboys denken dat ze zomaar hun gang kunnen gaan. Daar wordt vanuit een softe criminologische benadering vrijwel niet op gereageerd.”

Er moet harder opgetreden worden?

“Je moet vooral vermijden dat er een onderklasse en subcultuur van dealertjes ontstaat die permanent wordt. In Antwerpen worden daar speciale teams voor ingezet, die die jongens eruit halen en de gebruikers ook een boete geven. Je roeit het natuurlijk nooit helemaal uit, maar je kunt wel proberen het in de hand te houden. Nu zitten in elke klas drie of vier dealertjes, zei een leraar me, als we er niets aan doen worden dat er misschien twee keer zo veel. Het is dweilen met de kraan open, maar niet dweilen is geen optie. En dat is wat ze nu in Amsterdam doen.”

Pakt de Belgische politie het anders aan?

“Nederlanders werken heel planmatig. Die maken eerst een conceptplan over een operatie. Ze zijn dat dan een week aan het voorbereiden en dan moet het nog goedgekeurd worden. Als hun Belgische collega’s ergens onraad ruiken, gaan ze er meteen op af. Elke aanpak heeft voordelen, of de ene beter is dan de andere, is niet duidelijk. Positief is wel dat de Nederlandse en de Belgische politie heel nauw samenwerken.”

Wordt het drugsgeld in Antwerpen witgewassen of in Nederland?

“Dat gebeurt overal. Veel heeft te maken met je etnische afkomst. Ben je een Brabander, dan trek je ermee naar een Spaanse Costa. Ben je een Marokkaan, dan ga je naar Marokko, waar veel enorme toeristenprojecten aan de kust met drugsgeld worden opgezet. Grenzen zijn er niet voor drugdealers die geld willen witwassen. Er is een faciliterende tussenklasse van advocaten en notarissen die de kneepjes van het vak kennen, en eenmaal gewit, kunnen ze het geld in de reguliere economie investeren. In Antwerpen zijn er groepen die honderd huurpanden hebben, zonder enige logische bron van inkomsten. Alleen is het heel moeilijk te bewijzen dat er zwart geld mee gemoeid is.”

Hoe was je drugsgeld trouwens wit?

“In Antwerpen heb je de bende van de viswinkels. Je koopt daar tonijn voor tien euro per kilo, wat onmogelijk is, maar zo was je dus geld wit: je vult de reguliere inkomsten aan met het zwarte geld. En zo halen ze ook nog eens de hele vismarkt door elkaar omdat ze oneerlijke concurrentie bedrijven. Sommigen noemen het een alternatieve economische ontwikkeling, maar voor mij zijn dat mensen die parasiteren op het legale systeem. Dit zijn de kleine jongens. Het grote witwassen gaat via onroerend goed.”

Waarom zitten er zoveel mensen met een Marokkaanse achtergrond in de drugswereld?

“Je zou de mocromaffia inderdaad een gebrek aan diversiteit kunnen verwijten, maar in een criminele organisatie is diversiteit geen goed idee. Interne cohesie en sociale controle zijn heel belangrijk. Er werken wel wat Antillianen in de Nederlandse mocromaffia, maar daar stopt het. In België bestaat die maffia uit een hechte groep families uit de Antwerpse deelgemeente Borgerhout die via huwelijksbanden verwant zijn. Vandaar waarschijnlijk dat er minder geweld voorkomt. Er zijn ook andere groepen, Turken, Albanezen, Italianen, Nederlanders natuurlijk, maar die werken discreter. Veel Marokkaanse dealers, vooral de kleinere, hebben een patsermentaliteit: een beetje gangster spelen.”

Is zo’n opsplitsing naar afkomst wel nuttig?

“Het ligt gevoelig, maar ik vind wel dat je ernaar moet kijken. Een wetenschapper mag geen taboes hebben. In Nederland wordt bij het opstellen van de cijfers over drugscriminaliteit wel degelijk opgesplitst naar culturele achtergrond, in België mag dat niet, want ze zijn daar gewoon allemaal Belg. Maar natuurlijk weet iedereen die met kleine drugs­criminaliteit te maken heeft, van politie tot magistratuur en hulpverlening, dat dezelfde bevolkingsgroepen als in Nederland er zich mee inlaten. Ook daar zijn de Marokkanen oververtegenwoordigd.”

Is daar een reden voor?

“Verschillende: economische, culturele en geografische. Marokko is een hasjproducerend land. Sommigen schatten dat tot 20 procent van het bnp uit drugs komt. De eerste gastarbeiders namen indertijd na hun vakantie een kilootje mee terug naar Nederland en België. Dat groeide langzaam aan tot een kilootje of tien, en toen kwamen de grote syndicaten. Wat ook speelt is de boerenmentaliteit van de mensen uit de Rif en de stroeve integratie, waardoor ze vaak niet buiten de eigen gemeenschap komen.”

En de sociaal-economische achterstand?

“Het is niet altijd even makkelijk of evident om het snelle geld te weigeren, maar beweren dat achterstelling automatisch tot drugscriminaliteit leidt is mensen reduceren tot weerloosheid. Wat je dan zegt is dat die Marokkaanse jongens zielepoten zijn, te stom om uit hun omstandigheden te ontsnappen. Ik vind dat een walgelijk paternalistisch discours. Je kunt op een uitdaging altijd positief of negatief reageren. Je kunt een vak leren, politiek activist worden, in de cultuur of de sport gaan. Je hoeft geen boefje te worden.”

Hoe ziet u dit verder evolueren? Is België ook op weg naar een algemeen aanvaarde narcotisering?

“Ik denk dat België het nog redelijk onder controle heeft en dat het dit zo moet proberen houden. Wat Nederland betreft hou ik mijn hart vast voor crystal meth. Gaat die de markt veroveren? Nederland wordt ook geteisterd door ultra-agressieve gangs, waarbij gastjes elkaar uitdagen en elkaar vervolgens met de machete te lijf gaan. In Antwerpen bestaan die niet. Veel beterschap zie ik niet in het verschiet. Steeds meer mensen dreigen overtollig te worden in ons kapitalistisch systeem. Die gebruiken drugs om structuur te geven aan hun bestaan en vervallen in een soort jagers-verzamelaarsmentaliteit waarbij ze er iedere dag op uittrekken om geld en drugs te scoren.

“Op zich is armoede niet zo erg. Veel erger is het besef van verschil tussen wat je hebt en waar je recht op denkt te hebben. De consumptiemaatschappij praat ons al te grote verwachtingen aan, alsof iedereen recht heeft op alles, en het progressieve intellectuele discours herhaalt dat ook nog. Iedereen wil status en respect, maar je moet ook realistisch blijven. Status is voor mij een mooi artikel in Trouw (lacht luid). Ik hoef niet meteen een grote Mercedes.” 

Fotograaf en antropoloog Teun Voeten (Boxtel, 1961) publiceerde in internationale bladen foto’s uit oorlogsgebieden overal ter wereld. Hij promoveerde in 2018 in Leiden op het drugsgeweld in Mexico.

Teun Voeten
Drugs. Antwerpen in de greep van Nederlandse syndicaten
Van Halewyck; 288 blz. € 22,50

Lees ook:

Cocaïnesmokkel stoppen kan Rotterdam niet in z’n eentje

Om de invoer van cocaïne een halt toe te roepen moet de hele keten worden aangepakt, zegt criminoloog Roks.

Cocaïnehandel ‘mogelijk de winstgevendste criminele activiteit die er is’

Nederland speelt een grote rol bij de export van cocaïne. Voor criminelen is het een lucratieve business

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden