Werkdruk

Drugs op de werkvloer is een groot probleem onder arbeidsmigranten. ‘Je begint met speed om harder te werken’

Arbeidsmigranten fietsen naar de Bosruiter in Zeewolde, een huisvestingslocatie voor arbeidsmigranten. Beeld Herman Engbers
Arbeidsmigranten fietsen naar de Bosruiter in Zeewolde, een huisvestingslocatie voor arbeidsmigranten.Beeld Herman Engbers

Drugsgebruik onder arbeidsmigranten is een groeiend probleem. Dat wordt ook zichtbaar op de werkvloer en op straat. “Als drugs of alcohol de enige aangename dingen zijn in je leven, kom je er niet vanaf.”

Migranten komen naar Nederland om te werken. Hard werken, veel werken, meer werken. En op een zeker moment zegt iemand ‘ik heb iets dat je kan helpen, dan hoef je niet te slapen’, vertelt Marcin Nowakowski. “Die biedt dan speed aan.” Nowakowski is zelf Pools. Hij werkt als automonteur in Rotterdam, maar in zijn vrije tijd runt hij een steunnetwerk opgezet voor landgenoten die in Nederland in de problemen zijn geraakt. Hij wandelt door de stad, op zoek naar dakloze, vaak verslaafde arbeidsmigranten. “Je begint met speed om harder te werken. Maar na twee weken niet slapen, raak je uitgeput. En dan begint de neerwaartse spiraal.”

Darzyc Usmiechem, ‘Schenk een Glimlach’, heet de stichting van Nowakowski. “We vertellen niet direct dat we willen helpen. We willen vooral luisteren, vertrouwen wekken en mensen uit hun isolement halen.” De stichting groeit, in de weekenden kunnen mensen terecht voor een kop koffie en een praatje, een boekhouder helpt af en toe met papieren in orde brengen – gratis. “We zoeken eigenlijk nog een dokter”, zegt Nowakowski.

Over deze productie maakte het platform voor onderzoeksjournalistiek Investico ook een aflevering van haar podcast Speurwerk, die is hier te beluisteren.

Verslaafde arbeidsmigranten zonder contacten in Nederland, die niet meer in staat zijn te werken, belanden regelmatig op straat. Stichting Barka helpt dakloze Polen en zag afgelopen jaar een flinke stijging van het aantal hulpvragen. De stichting opereert landelijk vanuit Utrecht en lokaal rondom Eindhoven. Ze helpt regelmatig bij het vinden van werk – dat kan dankzij de contacten bij uitzendbureaus. Maar de stichting boekt ook regelmatig een busticket voor een terugreis, gesponsord door de Nederlandse gemeenten. Vorig jaar hielp Barka 724 dakloze arbeidsmigranten met een reis naar het thuisland, 30 procent meer dan een jaar eerder.

Het gebruik van amfetamine – feta in het Pools – kun je volgens verslavingsdeskundigen regelrecht terugleiden naar de werkdruk en de stress die de omstandigheden waarin de arbeidsmigranten zich bevinden, veroorzaken. Denk aan stress over onzekere contracten, wisselende dagritmes en hoge targets in distributiecentra en fabrieken, plus het gebrek aan privacy. In Nederland werken en wonen zo’n 400.000 flexmigranten, zo’n 70 procent van hen is Pools. Ze huren een woning van hun werkgever, slapen met soms wel zes personen in een appartement in ‘Polenhotels’, krappe container- of vakantiewoningen, dikwijls zo ver mogelijk buiten de bebouwde kom.

Spotgoedkope energie

Drugsverslaving is een verborgen en groeiend probleem onder deze ‘flexmigranten’. Dat blijkt uit onderzoek van platform Investico voor onder meer Trouw en weekblad De Groene Amsterdammer. Het platform sprak met ruim dertig arbeidsmigranten, verslavingsdeskundigen en hulpverleners. Met name speed is populair. Het spul is spotgoedkoop, een gram kost gemiddeld 10 euro en daar haal je twintig tot veertig ‘hits’ uit die goed zijn voor enkele uren extra energie, intense concentratie en hartkloppingen.

Op weg naar de migrantenhuisvesting Beeld Herman Engbers
Op weg naar de migrantenhuisvestingBeeld Herman Engbers

Cijfers over drugsgebruik op de werkvloer zijn nauwelijks te vinden, de arbeidsinspectie mag er niet op testen en registreert daarom niet. Arbofit BV., een bedrijf dat namens werkgevers drugscontroles uitvoert op de werkvloer, deelde cijfers met Investico. Overigens is het wettelijk niet toegestaan om te testen op drugsgebruik, het druist in tegen de privacywetgeving. Hoewel de cijfers slechts een steekproef omvatten, testte in de 25 resultaten van grootschalige alcohol- en drugscontroles, een paar procent van de medewerkers positief op drugsgebruik, met een waarde die de rijvaardigheid zou beïnvloeden.

Een Poolse vrouw die in een distributiecentrum van Jumbo werkte, zegt dat het drugsgebruik daar op de werkvloer niet ontmoedigd wordt. “Dit was geen baan voor normale mensen maar werk voor robots en stofzuigers”, zegt de Poolse werkneemster via Facebookchat over haar werk in het distributiecentrum in Den Bosch. Stofzuigers zijn werknemers die amfetamine gebruiken, vertelt ze. “De teamleider staat toe dat mensen drugs gebruiken om sneller te werken.” De Poolse nam ontslag en zocht een andere baan. Jumbo laat in een reactie weten zich niet te herkennen ‘in deze getuigenis’. De supermarkt neemt het wel serieus. “We zullen extra onderzoek verrichten.”

Werken onder invloed van speed biedt duidelijk voordelen, zegt een Slowaakse man. “De uitzendbureaus beschermen de mensen die drugs gebruiken. Want zij zijn sterker, sneller en kunnen langer door”. De Slowaak werd onder andere uitgezonden naar postbedrijf UPS. UPS ontkent ten zeerste: “Het is streng verboden om onder invloed te zijn tijdens het werk.”

Verslavingskliniek Brijder in Den Haag krijgt sinds 2017 steeds vaker verslaafde Poolse mensen op de stoep die hulp zoeken. Anja Piasecka, van oorsprong verpleegkundige, was al jaren als tolk bij allerlei afdelingen in de verslavingszorg actief. In 2018 zei haar werkgever tegen haar: ‘Jij gaat een Poolstalige poli opzetten’. “En ik dacht yes, eindelijk!”, zegt Piasecka.

Het werk staat op de eerste plaats

Via mond-tot-mondreclame melden zich telkens patiënten aan. “Mijn telefoonnummer wordt veel gedeeld omdat ze weten dat ik opneem in het Pools. Als ze al Nederlands spreken is dat werktaal. Ze kennen bouwtaal, tomatentaal, ‘komkommers’, maar kunnen in het Nederlands niets over zichzelf zeggen.” In de groepstherapieën kunnen nu ongeveer dertig personen terecht. Daarnaast is er de mogelijkheid een ‘substantieel aantal’ mensen individueel te begeleiden, aldus de kliniek.

Dat werk en niet gezondheid bij Piasecka’s patiënten op de eerste plek staat, noemt ze een struikelblok. Werkgevers dragen daaraan bij. “Arbeidsmigranten voelen zich niet vrij om ziekteverlof op te nemen”, zegt Wilfried Ekkers, klinisch psycholoog en zorgmanager bij Brijder. “Een Pools persoon zal niet snel ‘nee’ zeggen tegen werk”, vult Piasecka aan.

En zo komen ze steeds meer onder druk te staan, vertelt Magdalena Klimenko, Pools-Nederlandse tolk bij Polska Porada, een bemiddelingsbureau in het Westland. “Als jij en ik van maandag tot vrijdag moeten werken, rust je uit in het weekend, in een eigen huis”, zegt ze. “Maar deze mensen hebben geen privéleven. Ze komen thuis, eten noedelsoep en pizza en gaan slapen. Om zes uur gaan ze weer door naar werk. Het houdt een keer op.”

Marika Drogla uit Hillegom herkent dat beeld. Zij is één van de weinige Pools-sprekende vrijgevestigde verslavingstherapeuten in Nederland. “Polen in Nederland zijn eigenlijk uitzonderlijk.” Volgens Drogla emigreren ze veelvuldig naar andere landen. Daar verloopt de integratie over het algemeen beter: ze leren de taal. “Maar hier integreren ze niet. Ze komen hier om wat geld te verdienen en wortelen nooit. Ze voelen zich nooit verbonden met de samenleving en worden hier niet gelukkig.” Het middelengebruik is daar een gevolg van: “Als drugs of alcohol de enige aangename dingen zijn in je leven, kom je er niet vanaf.”

Marcin Nowakowski: “Wij zijn vooral bezig om mensen weer iets van een passie of een hobby te geven.” 
 Beeld Arie Kievit
Marcin Nowakowski: “Wij zijn vooral bezig om mensen weer iets van een passie of een hobby te geven.”Beeld Arie Kievit

Toch ligt juist daar de sleutel voor revalidatie zegt Marcin Nowakowski uit Rotterdam. “Wij zijn vooral bezig om mensen weer iets van een passie of een hobby te geven.” Pas met een eigen moment van geluk, gaan ze weer open staan, zoals Nowakowski het noemt. “We hebben een zware alcoholist geholpen, die is nu al bijna een jaar van de drank af. Weet je hoe? Omdat hij is gaan vissen. ‘Als ik kan vissen, dan denk niet meer aan de fles’, vertelde hij ons.”

Ervaringsdeskundigen vinden het moeilijk om over hun drugsproblemen te praten. Het is een groot taboe, mede omdat veel gebruikers afkomstig zijn uit landen met een uiterst repressief drugsbeleid. “Ook psychisch en geestelijk zijn er heel veel taboes”, zegt Piasecka. “Ze worden dronkaards genoemd. Ik moet ze uitleggen dat het een ziekte is.”

“De mensen die wij helpen,” vertelt Nowakowski, “zijn ook vreselijk bang voor de instanties. Ze durven soms niet eens naar het UWV te gaan.” En zo belanden ze regelmatig op straat. Dakloosheid is een ‘zichtbaar’ gevolg van drugsverslaving. Dat is te zien aan tentjes in het bos rond Eindhoven, overvolle opvangplekken of Pools sprekende daklozen in Amsterdam. Die zie je. De andere gevolgen blijven verborgen. Wel zijn er enkele gewelds-incidenten die af en toe de media halen. In 2017 had Daniël W. vier bier en een halve liter wodka achter de kiezen. Ook had hij speed gebruikt samen met een landgenoot die hij even later bijna dood zou schoppen. De politie vond later zijn werkschoenen waar de bloedspetters nog op zaten, schreef het Brabants Dagblad.

Nog vaker zijn er merkwaardige verhalen waarbij niet duidelijk is of er drugs in het spel waren. Zoals de keer dat een 26-jarige Poolse man in Oss op maandagochtend het busje van zijn uitzendbureau met een molotovcocktail dansend in brand stak. Toen zag de politie geen aanleiding om te controleren op drugsgebruik, aldus een zegsman.

De politie controleert sowieso hoofdzakelijk wanneer drugsgebruik een misdrijf is, bijvoorbeeld als mensen rijden met te veel alcohol op. Of wanneer ze vermoeden dat medisch handelen noodzakelijk is, vertelt een woordvoerder van de korpsleiding. Anders wordt er niet gecontroleerd. Soms wordt drugsgebruik zichtbaar op de werkvloer. Maar ook daar blijft het verborgen voor de buitenwereld. Een ongeluk in een distributiecentrum leidt zeer zelden tot een persbericht. De arbeidsinspectie ISZW komt wel kijken bij een ongeluk, maar mag niet testen op drugs, dus heeft ook geen cijfers.

Probeer de locatie maar eens clean te houden

Ook op de woonlocaties voor arbeidsmigranten kan het uit de land lopen, zegt een medewerker van een Nederlandse huisvestingsorganisatie voor arbeidsmigranten, die anoniem wil blijven. Formeel voeren die locaties een streng antidrugsbeleid. Gebruik en bezit van drugs is reden voor onmiddellijke verwijdering. Maar, zegt deze locatiebeheerder, het lukt de huisvesters niet de locaties clean te houden. “Dealers hebben snel door waar de arbeidsmigranten zich ophouden.”

Hij zag het in drie jaar tijd negen keer misgaan. Van overdoses tot zelfmoord. In 2016 liep in Gouda een 20-jarige Poolse man plotseling weg van een potje kaarten met huisgenoten en stapte in het donker alleen een kanaal in om er nooit meer levend uit te komen. Formele doodsoorzaak: verdrinking. “Wij hebben niet verteld dat we uit zijn slaapkamer amfetamine hebben gehaald, plus flessen sterke drank”, zegt hij.

Een van de fatale overdoses die hij meemaakte was het gevolg van wodka en amfetamine. “Hierdoor raakte zijn maag geperforeerd. Hij lag op de grond te kronkelen van de pijn, at uit wanhoop zijn eigen uitwerpselen en bloedde binnen vijftien minuten onder helse pijnen dood.”

Nowakowski vertelt dat één dakloze Poolse man met een wrange constatering kwam over het leven in Nederland, eentje die niet onder doet voor de zwarte grappen uit de tijd van de koude oorlog. “Hij zei ‘Marcin, je hebt hier twee opties: of je begint aan de alcohol en de drugs en dan gaat je leven bergafwaarts. Of je leven gaat bergafwaarts, en dan begin je aan de alcohol en de drugs’.”

De identiteit en de namen van de anonieme bronnen zijn bekend bij de hoofdredactie.

Wat doet amfetamine?

Amfetamine, ook wel speed of pep genoemd, is verboden onder de opiumwet. “Het werkt wel heel goed”, legt criminoloog en drugsonderzoeker Ton Nabben van de Hogeschool van Amsterdam uit. “Als je geen zin hebt, maar je moet doorbuffelen, een muurtje metselen of straatklinkers leggen, gaat het op amfetamine sneller. Het is daar een heel probaat middel voor”. Speed geeft een kick, het maakt je alert, enthousiast en verdrijft vermoeidheid. “Het dempt ook heel goed stress.” Maar: “Het grootste nadeel is lichamelijke uitputting na verloop van tijd”.

Met speed brand je gemakkelijk door je eigen energievoorraden heen. Bij regelmatig gebruik kan afhankelijkheid en tolerantie optreden, waardoor meer gebruikt moet worden voor hetzelfde effect. Maar hoe hoger de dosis des te groter de risico’s. “Hart- en bloedvaten worden zwaar belast”, zegt Floor van Bakkum, Manager Preventie bij de verslavingsinstelling Jellinek. Dat kan zelfs bij jonge gebruikers leiden tot een hartaanval of hersenbloedingen.

Lees ook:

Limburg ziet Poolse werknemers graag komen, er is alleen één probleem: er zijn geen huizen

Noord-Limburg ziet ze graag komen, de Poolse werknemers. Maar waar moeten ze wonen? De streek die staat aangemerkt als krimpregio mag niet te veel bouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden