Mensenhandel

Door de privacywetgeving verdwijnen de slachtoffers van menshandel massaal uit beeld

Een dansworkshop op de landelijke ontmoetingsdag voor slachtoffers van mensenhandel van CoMensha. Beeld Werry Crone

Na invoering van de nieuwe privacywetgeving vorig jaar, worden gevallen van criminele, seksuele of arbeidsuitbuiting nog nauwelijks gemeld. Volgens de Nationaal Rapporteur Mensenhandel is vooral de situatie bij minderjarigen uiterst zorgwekkend. 

Uit angst om de privacywetgeving te schenden, worden gevallen van uitbuiting steeds minder gemeld. Slechts een op de negen slachtoffers van uitbuiting is ook effectief in beeld. Dat blijkt uit een nieuwe slachtoffermonitor van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel. 

In 2014 waren er dat nog een op de vijf. De cijfers zakken al jaren, maar sinds de invoering van de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) vorig jaar loopt het aantal meldingen nog forser terug. Niet-opsporingsinstanties zoals zorgcoördinatoren, non-gouvernementele organisaties en opvanginstellingen melden veel minder slachtoffers omdat die wet zegt dat er expliciete toestemming nodig is om persoonsgegevens te delen. 

Alternatief

“We moeten echt met een alternatief komen, anders moet ik volgend jaar constateren dat we helemaal niets meer weten over slachtoffers van uitbuiting’’, stelt Nationaal Rapporteur Herman Bolhaar vast. Er wordt geschat dat zo’n 6500 mensen het slachtoffer zijn van criminele, seksuele en arbeidsuitbuiting. Daarvan werden er in 2018 nog maar 668 geregistreerd bij het landelijk coördinatiecentrum tegen mensenhandel.

Vooral bij minderjarige slachtoffers is de situatie uiterst zorgwekkend. Van de 1300 geschatte slachtoffers, zijn er vorig jaar maar 29 meldingen binnengekomen. Met minder dan 3 procent registraties wordt deze categorie stilaan een blinde vlek en dat heeft volgens de Nationaal Rapporteur verregaande gevolgen. 

De Nationaal Rapporteur Mensenhandel maakt zich zorgen over het dalende aantal meldingen van mensenhandel en uitbuiting. Uit angst om de privacywetgeving te schenden, wordt er steeds minder melding gedaan. Beeld Trouw

Vicieuze cirkel

Bolhaar: “Wanneer je het zicht kwijtraakt, kun je niet aan preventie doen, geen hulpverlening bieden en al helemaal geen daders opsporen. Je dreigt in een vicieuze cirkel terecht te komen en geen inzicht meer te krijgen in de verdienmodellen die schuil gaan achter de uitbuiting. Daarnaast gaat het ook nog om heel jonge mensen die betrokken zijn bij zo’n ernstig delict. Daar moeten we echt dringend iets aan doen.’’

De AVG lijkt dus een belangrijke hand te hebben in de daling van het aantal meldingen, maar het blijft vaak onduidelijk in welke situaties en onder welke voorwaarden die wet nu precies van toepassing is. Volgens privacydeskundige Jeroen Terstegge wordt de wet te vaak verkeerd geïnterpreteerd. “Expliciete toestemming is maar een van de zes verschillende grondslagen waarop gegevens verwerkt mogen worden. Afhankelijk van de situatie kan je vaak wel gegevens delen, maar dat moet duidelijker in beeld gebracht worden.’’

Rol CBS

Om het probleem aan te pakken wil Bolhaar in ieder geval binnen de grenzen van de wet blijven. “We willen dat onze privacy netjes beschermd wordt, maar tegelijk wil ik ook beschermd worden tegen uitbuiters. Ik kijk daarom ook naar een onafhankelijke instantie zoals het Centraal Bureau voor de Statistiek om het aantal slachtoffers beter in beeld te brengen. Dat heeft wel de wettelijke grondslag om persoonsgegevens te ontvangen.’’ Welke rol het CBS precies zou moeten spelen is nog niet bekend. De verkennende gesprekken daarover zijn nog maar pas begonnen.

Politieonderzoek

Ook bij de politie moet het beter, blijkt uit het rapport. Ondanks investeringen die de opsporing van mensenhandel zouden moeten versterken, is ook bij haar het aantal meldingen van seksuele slachtoffers gedaald. 

Het aantal verdachten in strafrechtelijke onderzoeken van de politie nam de afgelopen jaren eveneens af. Ook hierover maakt de Nationaal Rapporteur zich zorgen. “Juist bij slachtoffers die niet om hulp kunnen of durven vragen, is alertheid en proactief onderzoek van de politie nodig. Het is daarom nodig om de knelpunten in de aanpak vast te stellen en deze vervolgens op te lossen. Enkel zo kunnen we de politieprestaties verbeteren.’’

Bezoekers op de landelijke ontmoetingsdag voor slachtoffers van mensenhandel van CoMensha. Beeld Werry Crone

Slavernij in de polder: twaalf uur per dag komkommers plukken zonder salaris 

Deze jonge Bulgaar vertelt op een jaarlijkse dag voor mensenhandelslachtoffers hoe hij werd uitgebuit in een kas in Flevoland.

Hij is een man van grote ambities. De dertiger uit Bulgarije – donkere sneakers, spijkerbroek, blazer en kort zwart haar – is een slachtoffer, een overlever, van mensenhandel. Hij vertelt zijn verhaal op de jaarlijkse ontmoetingsdag van slachtoffers van mensenhandel, georganiseerd door CoMensha, het landelijk coördinatiecentrum tegen mensenhandel. 

In een congrescentrum ergens in het midden van het land komen zo’n honderd slachtoffers samen. Jong en oud, man en vrouw, wit en zwart. Ze zijn uitgebuit in de seksindustrie, land- en tuinbouw, transportsector of in het huishoudelijk werk, het criminele circuit, de horeca of de bouw. Bij de eerste motivatiespeech aan het begin van de dag, gegeven door een vrouw die ook overlever is, lopen sommige mensen geëmotioneerd de zaal uit. 

De dertiger uit Bulgarije doet de tweede motivatiespeech, na de lunch. Er is dan al een workshopronde geweest, waar de survivors, overlevers, samen drummen, dansen of aan yoga doen. Hij kwam in 2016 terecht in een kas waar hij komkommers moest plukken. Twaalf uur per dag, met twee keer pauze om wat te drinken, te eten en naar het toilet te gaan. “De rest van de dag mocht dat niet.” Met negentien man, onder wie twee minderjarige kinderen, sliep hij op de zolder van een huis. Op een matras op de grond, zonder dekens. 

Niet naar buiten

“Na mijn studie in Bulgarije, aan een van de beste universiteiten van het land, kwam ik in de problemen”, vertelt hij na zijn speech. Voor de verslaggever haalt hij een kop koffie. “Bulgarije is een corrupt land, regels gelden voor sommige mensen wel en voor andere mensen niet.” Hij wilde elders werken, en keek richting Nederland. Daar was hij al een paar keer geweest als toerist, mensen spreken er goed Engels en bovendien, dacht hij, houdt iedereen zich aan de regels. 

Hij kwam in contact met een Bulgaar die hem vertelde dat hij in Nederland een goede baan kon krijgen en dat leek hem, met een bachelor business management op zak, een mooie kans. “Ik ging met hem in de auto naar Nederland. Halverwege vertelde hij dat die ‘goede baan’ niet bestond maar dat ik kon werken als komkommerplukker. Ik kon die baan aannemen en anders zou hij me achterlaten bij het volgende benzinestation. Ik dacht: ik zal niet mijn hele leven komkommers plukken, maar het is een kans om geld te verdienen, om te starten.”

“Ik kwam terecht in een situatie van moderne slavernij. Officieel kregen we zes euro per uur, maar daarvan moesten we onze reis terugbetalen, net als onze huisvesting en het eten dat de baas voor ons meebracht. Hij zadelde ons op met schulden, niemand kreeg uitbetaald. We mochten niet naar buiten, we mochten ook niet praten met de mensen in het huis aan de andere kant van de kas.” Hij kreeg een andere naam. Een Turkse, omdat de mannen die hem uitbuitten Turks-sprekende Bulgaren waren. “Ik was geen persoon meer. Alleen een slaaf.”

Veroordeling

Iets meer dan een maand was hij er, toen er een wonder gebeurde. “Goedemiddag, politie”, doet hij het moment na dat er twee agenten voor de deur van het huis stonden. “Eerst dacht ik dat ze mij kwamen arresteren omdat ik te veel kritiek had op de baas. Ik had in Bulgarije altijd geleerd de politie te wantrouwen.” 

In deze zaak is een aantal mannen veroordeeld voor mensenhandel. Dat gebeurt zelden, omdat het delict moeilijk te bewijzen is. “Met arbeidsuitbuiting is veel winst te behalen, en de pakkans is klein”, zegt Eefje de Volder, adviseur aanpak mensenhandel bij CoMensha. De Nationaal Rapporteur Mensenhandel schat dat van de jaarlijks 5000 tot 7500 slachtoffers van mensenhandel, een derde in een situatie zit van arbeidsuitbuiting. Slechts een klein deel is bekend bij instanties. 

Met de Bulgaar gaat het inmiddels goed. Hij heeft een huis, een vriendin en een hond, doet vrijwilligerswerk en heeft een aantal klussen gehad die bij zijn opleiding passen. “Maak doelen”, houdt hij de zaal voor tijdens zijn speech. “Ik heb dromen. Niets is onmogelijk.”

De naam van de Bulgaarse man is ­bekend bij de hoofdredactie. Hij is ook bekend bij CoMensha, de politie en de inspectie SZW. De rechter heeft geoordeeld dat hij slachtoffer is van mensenhandel.

Lees ook: 

Mensenhandel gebeurt buiten zicht gemeenten

Gemeenten moeten meer doen tegen mensenhandel, blijkt uit nieuw onderzoek. Slechts één op zes slachtoffers is bij instanties bekend.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden