InterviewIrene Stengs

Door corona vertimmeren we onze rituelen

De traditionele nieuwjaarsduik komt in 2021 uit blik. De Haagse burgemeester Jan van Zanen vult het eerste blik met water uit de Noordzee. Want 'als de mensen niet naar de zee mogen komen, brengen we de zee gewoon naar de mensen', aldus de organisatie.Beeld Arie Kievit

Voor ritueelonderzoeker en hoogleraar Irene Stengs was 2020 een ‘overweldigend’ jaar. Nog nooit ging het zo veelvuldig over haar vakgebied. Van het applaus voor de zorg tot de digitale kerstviering. 

Half december is altijd al een interessant moment in het jaar om een ritueelonderzoeker te spreken, laat staan als er net een harde lockdown is afgekondigd die ál die rituelen in de war schopt. “Ja, er is weer een hoop aan de hand”, zegt Irene Stengs (61), de ritueelonderzoeker, verbonden aan de Vrije Universiteit en het Meertens Instituut. “Kerst moest al anders. Nu komen ook Oud en Nieuw er nog aan, de nieuwjaarsduik en nieuwjaarsborrels. Het zal nog wel even blijven gaan over rituelen en het speculeren over of ze door zullen gaan of niet.”

Een verschil met de eerste lockdown is dat er destijds allerlei solidariteitsinitiatieven oppopten: het applaus voor de zorg, de radio-actie waarbij 183 stations gelijktijdig het nummer ‘Never walk alone’ draaiden. Nu horen we minder van dit soort initiatieven. “Dat merkte je al na drie maanden, omdat toen de urgentie eraf was”, zegt Stengs. “Een belangrijk kenmerk van rituelen: het markeert iets onalledaags, iets bijzonders. Omdat corona ondertussen relatief ‘normaal’ is geworden, werkt het dus ook niet meer. Je merkt nu dat het onderhuids borrelt van de negatieve sentimenten over anderen. Kijk naar de demonstranten van eergisteren (tijdens de toespraak van Rutte in het Torentje, red.), of hoe de kerkgangers in Staphorst hard werden veroordeeld. Het valt te bezien of de rituelen en symbolen van liefde en solidariteit stand zullen houden in deze harde werkelijkheid.” Al ziet Stengs wel kansen in deze specifieke kerstperiode; traditioneel het moment voor liefdadigheid. “Misschien dat bij inzamelingen voor getroffenen er royaler gegeven wordt dan in andere jaren.”

Stengs houdt zich als antropoloog ondertussen al bijna veertig jaar bezig met tradities, rituelen en populaire cultuur in Nederland. Haar onderzoek varieert van de ontwikkelingen in het vieren van het Sinterklaasfeest tot de rituelen rondom het rouwen om volksheld André Hazes. Destijds werd er een groots afscheid georganiseerd in de Arena en werden vuurpijlen gemaakt met zijn as erin. Als onderzoeker is Stengs een autoriteit. Ze ontvangt thuis in haar appartement op de Amsterdamse Oostelijke Eilanden met een prachtig uitzicht over het water waarin ze tot half november nog iedere dag een ochtendduik nam. Ze schenkt thee met wolmunt uit haar eigen volkstuin en pakt er wat lekkers bij: een koektrommeltje met pepernoten, ‘de échte’.

Wat voor jaar is het geweest voor een ­ritueelonderzoeker?

“Een overweldigend jaar, kan ik wel zeggen. Er is nog nooit zoveel over rituelen gepraat. Al een week nadat de lockdown in maart was afgekondigd en de eerste medische consequenties duidelijk werden, ging het meteen uitvoerig over alle rituelen die niet door konden gaan. Het begon met Pasen, maar al snel ging het over de héle rituele kalender: Koningsdag, 4 en 5 mei, de examenfeestjes. Met de tweede golf is weer een nieuw hoogtepunt aangebroken, met alle speculaties over Sinterklaas en Kerst. Dat het zo intensief, zo uitgebreid en elke dag weer over rituelen zou gaan, heeft me wel verrast.”

En betekent dat ook voor u een drukke agenda?

“Ik word door het jaar heen altijd wel gebeld met mediaverzoeken rond Halloween, Sinterklaas of Valentijnsdag – maar nu is het significant meer, ook buiten die paar vaste feestdagen om. Alle kranten willen toch enige duiding bij de feestdagen of andere rituelen die nu niet doorgaan, of anders worden gevierd. Met collega’s onderling hebben we het erover. Zo van: niet te geloven wat er nú allemaal weer gebeurt.”

Wat vindt u het interessante aan deze coronatijd?

“Rituelen zijn altijd aan verandering onderhevig, bijvoorbeeld door maatschappelijke discussie of doordat een traditie geleidelijk aan steeds grootser wordt. Denk aan de uitbundige viering van Kerst of de aankoop van een bruidsjurk in tv-programma ‘Say yes to the dress’, waarin de bruid met een hoop toeters en bellen een jurk uitkiest. Maar wat deze corona-situatie uniek maakt, is dat álle veranderingen komen door eenzelfde factor, namelijk een virus. De vraag bij een ritueelverandering is nu telkens: is het corona-proof? Mensen gaan op zoek naar alternatieven waarbij ze een aantal bestaande elementen van het ritueel behouden en een aantal nieuwe elementen toevoegen. Denk aan Woningsdag, de raamvisite in plaats van kraamvisite, aan het digitaal Sinterklaas vieren. Dat is als onderzoeker allemaal heel interessant om te zien.”

Een concreet object dat Stengs’ aandacht trok waren de corona-cadeautjes van Hema. Ze houdt namelijk al jaren een verzameling bij van door haar ontdekte rituele cross overs. Een voorbeeld uit haar collectie is de ‘paasconfetti’ die ze een aantal jaar geleden in de schappen zag liggen; feestelijke snippers in de vorm van eitjes en kuikentjes. Een product dat we eigenlijk kennen van verjaardagen of carnaval en dat nu opeens opduikt bij het Paasfeest. In de gang van het Meertens Instituut heeft ze haar collectie van dit soort cross overs uitgestald in een mini-expositie.

Sinds corona is haar verzameling weer een object rijker. Stengs: “Ik liep afgelopen april de Hema in omdat ik benieuwd was naar wat ze dit jaar aan Koningsdag- dan wel Woningsdag-producten zouden hebben. In plaats daarvan stuitte ik op een schap dat sprekend leek op wat er met Valentijnsdag staat, alleen dan waren deze producten dus bedoeld als ‘coronacadeautjes’.”

Wat ze allemaal aantrof: rozen, bonbons, chocolaatjes, ballonnen, snoepgoed. Alles rood, roze, hartvormig of met harten, ook de wenskaartjes en de etiketten van de flessen prosecco. Alleen de grote gouden chocolademedailles met een 1, die weken af van de Valentijnstraditie; deze waren voor de ‘coronahelden’. “Zoiets had ik nooit zelf kunnen bedenken”, zegt ze opgetogen. “Het bewijst maar weer de bijzondere kwaliteit van rituelen: als je op het juiste moment wat herkenbare rituele ingrediënten bij elkaar mixt is er, hop, zo een nieuwe en overtuigende traditie geboren.” En ja, dat is voor Hema ook gewoon commercie. Er bestaat vrijwel geen feest of ritueel zonder commercie, zegt Stengs. “Probeer maar eens een verjaardag te vieren zonder inkopen, of Kerst of een uitvaart. Dat doet echter niets af aan de ervaring of betekenis van het ritueel of de traditie.”

Irene Stengs

Klopt het dat we in tijden als deze meer behoefte hebben aan tradities en rituelen?

“Ja, een ritueel is namelijk een manier om controle en houvast te ervaren als er om je heen veel verandert. Het applaus voor de zorg, het meest iconische coronaritueel, is daar een goed voorbeeld van. In maart ervoeren we allemaal een groot gevoel van ontreddering en bezorgdheid omdat we plotsklaps in een andere wereld terecht waren gekomen. Met social media als motor werd dat applaus voor de zorg razendsnel een wereldwijd ritueel, een uiting van die emoties. Zo’n actie maakt dat je je goed voelt, dat je even wél een gevoel van controle ervaart.”

Wanneer noem je iets eigenlijk een ritueel?

“Een ritueel is een onderbreking van het alledaagse; een opgetild moment in het leven. We creëren een speciale sfeer met muziek, kleding, objecten of woorden waardoor het moment zich onderscheidt van al die ándere momenten in het leven. Die taal van rituelen is heel krachtig en drijft sterk op ons associatief vermogen. Als je een kaarsje aansteekt, is dat meteen een daad van liefde, van herdenking – dat weet je zonder erover na te denken.

Verder heeft een ritueel altijd herhaling in zich, waardoor er ook een bepaalde verwachting en verbeeldingskracht bij komt kijken. Die verwachting is niet per se positief, zoals bij de mensen die opzien tegen het vieren van Kerst bijvoorbeeld. En als laatste is een belangrijk kenmerk dat een ritueel een tamelijk dwingend karakter heeft. Als een goede vriendin of zus een babyshower organiseert en jij wil daar eigenlijk niet aan mee doen, is dat al gauw een probleem. Want daarmee lijk je te zeggen dat je niet genoeg om haar geeft, of zo kan dat in ieder geval geïnterpreteerd worden. Een ritueel is nooit helemaal vrijblijvend.”

Waarom zijn we er dan toch zo aan verknocht?

“Overal ter wereld hebben mensen behoefte om belangrijke momenten te markeren. Al kunnen die momenten per tijd en per samenleving totaal van elkaar verschillen. Zo vormen kinderfeestjes het hart van de alledaagse Nederlandse feestcultuur – dat is niet overdreven – maar in andere landen is een geboortedag helemaal niet zo relevant. In Thailand gaat het bijvoorbeeld om de dag van de week waarop iemand geboren is: dat maakt dat iemand op een dinsdag naar de tempel gaat. Zaken rond leven en dood leveren de meest urgente rituelen op, wereldwijd. Stel je maar eens voor: iemand overlijdt en het lichaam van diegene begraaf of cremeer je niet, maar zet je bij het vuilnis. Dat is ondénkbaar!

Zo’n moment schreeuwt om een ritueel. Om een moment waar al die liefde, emotie en affectie tot hun recht komen. Wij mensen hebben rituelen gewoon nodig. Het maakt dat we iets met een goed gevoel kunnen afsluiten en een overgang kunnen maken naar een nieuwe fase.”

Zou er door corona iets blijvends kunnen veranderen in de viering van onze rituelen?

“Als wetenschapper probeer ik nooit de toekomst te voorspellen; er gebeurt namelijk altijd weer iets dat je niet zag aankomen. Maar wat ik me kan voorstellen is dat deze coronasituatie een kans biedt om bepaalde stramienen te doorbreken. Mensen gaan dit jaar ervaren hoe het is om Oud en Nieuw te vieren zonder vuurwerk; als ze dan merken dat de wereld niet vergaat, maakt dat het misschien makkelijker om het volgend jaar óók anders te doen. Daarnaast denk ik dat als corona voorbij is, er een jaar bomvol feesten aanbreekt. Alles wat we afgelopen maanden niet goed konden vieren – een huwelijk, een kroonjaar, een pensionering – moet alsnog gevierd worden. Dat wordt een ongekend uitbundig feestjaar.”

Toch een toekomstvoorspelling.

Lachend: “Ja, deze durf ik wel aan”.

Lees ook: 

De verwachtingen in de kerstbranche zijn dit jaar torenhoog (en dan met name van de kerstlichtjes)

Ondernemers verwachten dit jaar veel van de verkoop van kerstbomen, -lichtjes en andere decoratie. ‘Kerst is anticyclisch.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden