Patienten op een speciale coronavirus intensive care in Brescia, Italië.

Groepsimmuniteit

‘Doemscenario’s met tienduizenden doden kloppen niet’

Patienten op een speciale coronavirus intensive care in Brescia, Italië.Beeld AFP

Anders dan Rutte suggereerde zet Nederland niet in op bescherming door groepsimmuniteit. De strategie is gecontroleerd maatregelen nemen om verspreiding van het virus tegen te gaan. ‘Verstandig’. 

Gaat Nederland echt streven naar groepsimmuniteit om zichzelf te beschermen tegen het coronavirus? Virologen, epidemiologen, microbiologen en Nederlanders die begonnen te rekenen met cijfers, konden het nauwelijks geloven toen premier Mark Rutte maandag sprak over groepsimmuniteit. Dat zou 40.000 tot 80.000 doden kosten.

RIVM-directeur Jaap van Dissel wilde vandaag tijdens een hoorzitting van de Tweede Kamer niets weten van groepsimmuniteit als doel. Volgens hem was premier Mark Rutte verkeerd begrepen, of ‘geframed’. Streven naar groepsimmuniteit komt neer op weerbare personen ziek laten worden en zo zorgen voor een muur van immuniteit rond kwetsbare personen. Dat is nadrukkelijk niet de bedoeling.

Viroloog Jaap Goudsmit was blij met de woorden van Van Dissel, die volgens hem wezenlijk afweken van de verklaring van Rutte. “Groepsimmuniteit is alleen veilig als dat gebeurt door middel van vaccinatie en op die lijn zit het RIVM gelukkig ook”, zegt hij. Van groepsimmuniteit door vaccinatie is sprake als een groot deel van Nederland zich inent, zoals nu tegen de mazelen.

Moet je niet roepen

“De laatste dagen regent het mensen die roepen dat er zo in Nederland 40.000 doden per jaar vallen, of nog meer”, zegt Hans Heesterbeek, hoogleraar theoretische epidemiologie aan de Universiteit Utrecht. “Dat is onzin naar mijn mening en moet je niet roepen. Het RIVM kiest voor een strategie die de samenleving niet compleet ontwricht en waarbij zwakkeren met de meeste kans op erge symptomen worden beschermd tot er een vaccin is. Dat is denk ik de goede strategie.”

Van Dissel zelf noemde de cijfers die rondgingen ‘heel erg speculatief’ omdat niet te zeggen is hoeveel slachtoffers er vallen. Het enige dat hij over aantallen wilde zeggen is dat jaarlijks ongeveer 35.000 Nederlanders worden opgenomen met longontsteking. “Een percentage daarvan overlijdt door onderliggende medische problemen.” Een griep bijvoorbeeld kan al fataal zijn. Dat soort ‘oversterfte’ zal ook optreden bij covid-19. Of dat er bij covid extra veel zijn, kan hij niet zeggen.

Diederik Gommers, anesthesioloog-intensivist in het Erasmus MC (l), en Jaap van Dissel (RIVM) staan de pers in de tweede kamer te woord na de Hoorzitting van deskundigen. Beeld Phil Nijhuis

Dat het RIVM op dit moment geen aantallen wil noemen van te verwachten slachtoffers, heeft te maken met de fase waarin Nederland zit. We staan nog aan het begin, zei Van Dissel. Daardoor zijn er te weinig gegevens over de gevolgen van het virus in Nederland. De sterftekans bijvoorbeeld is internationaal vrij hoog. Dat komt mede door Italië. Daar wonen diverse generaties vaker bij elkaar dan in Nederland zodat ouderen sneller worden besmet. Juist binnen deze groep is de sterfte hoog.

De bedoeling van kabinet en RIVM is om kwetsbare groepen juist af te schermen van het virus. Dan gaat het om ouderen en personen met een verzwakte afweer. Voor ouderen in een verpleeghuis bijvoorbeeld geldt al een lockdown, omdat ze nauwelijks nog anderen kunnen ontmoeten of ergens naar toe kunnen gaan.

Lagere sterftekansen

De getallen over sterfte die nu rondgaan, onder meer bij de Wereldgezondheidsorgansiatie (WHO), houden geen rekening met de Nederlandse situatie en de maatregelen die genomen zijn en nog genomen kunnen worden. Daarbij lijkt het er volgens Van Dissel na eerste metingen op dat de groep patiënten met milde klachten in Nederland groter is dan de 81 procent die de WHO aan houdt. Ook dat betekent dus lagere sterftekansen.

Wat is een lockdown?

Op de site van het RIVM wordt een lockdown vertaald in ‘een volledig verbod om de straat op te gaan’. Maar volledig zal het verbod nooit zijn. Zo moeten mensen met essentiële beroepen – denk aan artsen – wel naar hun werk kunnen. Ieder land waar momenteel een lockdown geldt, heeft zo een eigen lijst met legitieme redenen om de straat op te gaan. 

Italië en Frankrijk bijvoorbeeld eisen van burgers dat zij binnen blijven tenzij ze naar hun werk moeten dat essentieel is en niet thuis gedaan kan worden. Een andere reden om buiten te komen is een noodsituatie: bijvoorbeeld om eten te halen of medicijnen, of om naar de dokter te gaan. Frankrijk is dan weer net iets soepeler dan Italië en heeft ook ‘korte uitstapjes, dicht bij het huis, in verband met individuele fysieke activiteit’ op de lijst staan. In beide landen moet iedereen die buiten is een formulier bij zich hebben met daarop de reden van de trip.

België vult de lockdown weer net op een andere manier in. Boodschappen halen is een reden de straat op te gaan, maar maximaal een persoon per tien vierkante meter mag de winkel binnen. Verder mogen Belgen naar buiten voor een wandeling, zolang dat samen is met het gezin of huisgenoten en ze 1,5 meter afstand bewaren met andere wandelaars. 

Van Dissel legde in de hoorzitting in de Tweede Kamer drie scenario’s voor. Het eerste scenario, niets doen, is de kortste route om van het virus af te komen. Als iedereen ziek wordt, is het virus in juli of augustus uitgeraasd. Vanwege het aantal slachtoffers is dat geen optie. De totale ‘lockdown’, zoals in Wuhan, vindt Van Dissel evenmin verstandig. Er komt een moment dat die lockdown opgeheven moet worden. Dan keert het virus in volle hevigheid terug omdat er geen immuniteit is opgebouwd. Tenzij er een vaccin is natuurlijk.

Nederland kiest voor de tussenvariant. Daarbij heeft het kabinet een draaiknop om het aantal besmettingen te reguleren. Loopt het te snel op, dan moeten bijvoorbeeld bepaalde winkels dicht en de sociale afstand worden vergroot. Dat is de fase waar Nederland nu in zit. In de praktijk komt dat al neer op een gedeeltelijke lockdown. Winkels gaan dicht, naar de kapper kan niet meer en het sociale leven is sterk beperkt.

John Paget, epidemioloog bij onderzoeksinstituut Nivel, heeft veel contacten in Italië. “Daar is nu sprake van totale lockdown en ik denk dat we daar in Nederland ook stap voor stap naar toe gaan. Nu zijn veel niet-levensmiddelenwinkels nog open, maar binnenkort niet meer. Dan staan we bij supermarkten in de rij en heeft een winkel een maximum aantal bezoekers per moment. Dat die maatregelen stapsgewijs worden doorgevoerd is goed: we moeten de bevolking de tijd geven om te wennen aan wat er gebeurt.”

Als er minder besmettingen bij komen, kan het kabinet de knop weer wat terugdraaien en bijvoorbeeld de scholen openen. De voorspelde afname komt niet alleen door de maatregelen, maar ook omdat na verloop van tijd steeds meer Nederlanders de ziekte hebben gehad en dus immuun zijn. Dat is iets anders dan streven naar groepsimmuniteit, waarover zoveel onrust was.

Verhaal over groepsimmuniteit was ‘schadelijk’

Premier Rutte gaf een ‘schadelijke dubbele boodschap’ af met zijn uitleg over groepsimmuniteit in zijn televisietoespraak, vindt Reinoud Bon. Bon was huisarts en was voorheen als regionaal inspecteur gezondheidzorg belast met toezicht op infectieziektebestrijding. Rutte creëerde volgens Bon ten onrechte het beeld dat het voor mensen onder de 70 ‘toch niet zo heel erg is als je besmet raakt’, en dat dat zelfs kan helpen bij de totstandkoming van groepsimmuniteit.

Volgens Bon ondergraaft dat beeld het effect van de maatregelen van het kabinet: mensen begrijpen volgens hem nog steeds onvoldoende de ernst van de situatie. “Daardoor zie je nu met mooi weer nog speeltuintjes propvol kinderen en ouders, terwijl de scholen gesloten zijn. Mensen hebben het niet goed begrepen. Iedereen moet voorkomen dat hij of zij besmet raakt, klaar. Dat moet de consistente boodschap van het kabinet zijn.” Dat betekent, volgens Bon: contacten zoveel mogelijk vermijden, ook in de winkel en de speeltuin.

Bon denkt dat alleen zo een enorme piek in het aantal besmettingen te voorkomen, die de zorg zou overbelasten. “We moeten aannemen dat die exponentiële groei nog niet gestopt is. Pas over twee of drie weken zien we het effect van de maatregelen, maar dan is de bult al daar en kunnen we er niets meer aan doen. Sinds de uitbraak in China zijn mensen door het RIVM en het kabinet steeds volstrekt ten onrechte gerust gesteld.” 

Lees ook:

Hoe ‘let je een beetje op elkaar’? Deze hartverwarmende initiatieven ontstaan door corona

‘Let een beetje op elkaar’. Premier Mark Rutte eindigde er maandag zijn toespraak mee. De oproep blijkt niet aan dovemansoren gericht. De coronacrisis maakt massaal initiatieven los, blijkt uit een rondgang van Trouw.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden