Klaas Salomon Pomp.

Verzetskrant

Dit zijn de 196 doden van Trouw: zij die stierven voor de krant

Klaas Salomon Pomp.Beeld Roel Pomp Santpoort

De ‘23 van Trouw’, de verspreiders die in augustus 1944 in Kamp Vught werden gefusilleerd, waren lang niet de enige verzetsmensen die stierven voor deze krant. Vooral in de laatste oorlogswinter vielen veel slachtoffers.

Toen Duitse troepen op 10 mei 1940 ons land ­binnenvielen, werkte de 23-jarige Lydia Cohen op het Haagse hoofdkantoor van de ­Postcheque- en ­Girodienst. Ze raakte in 1941 betrokken bij het ­verzetsblad Vrij Nederland. Ook stak ze ­onderduikers de helpende hand toe ⎼ en ze was joods.

Haar verloofde, de jurist Jan Posthumus, ­bezorgde haar een vals persoonsbewijs op de naam ‘Winkel’, de meisjesnaam van haar moeder, die ze na de oorlog zou blijven voeren. Posthumus was een zoon van de Amsterdamse hoogleraar Nico Posthumus. Die zette in 1943 zijn zinnen op een na de bevrijding op te richten instituut voor oorlogsdocumentatie. Hiertoe begonnen Winkel en haar verloofde ­allerhande ­documentatiemateriaal bijeen te brengen, waaronder ook nummers van verzetsbladen. De verzameling werd na de bevrijding overgebracht naar het Rijksinstituut voor Oorlogs-documentatie (Riod). Winkel werd er hoofd van de afdeling Nederlandse Oorlogs-collectie en bouwde een grote verzameling ­illegale bladen op.

Het ultimatum van de Sicherheidsdienst

Winkel deed meer dan alleen verzamelen. Ze onderzocht de lotgevallen van de verzetsbladen, titanenarbeid die ze in 1954 bekroonde met de publicatie van ‘De ondergrondse pers 1940-1945’, een overzichtswerk van bijna 1200 verzetsbladen. Trouw kwam uiteraard ook aan bod, inbegrepen de vele lokale en regionale edities die de laatste oorlogswinter waren verschenen. Ook besteedde Winkel aandacht aan de verwikkelingen die een ‘ultimatum’ van de Sicherheitsdienst teweegbrachten. Deze schimmige episode eindigde in ­augustus 1944 met de executie van 23 Trouw-verspreiders in kamp Vught.

In haar overzichtswerk noemde Winkel de namen van hen allemaal: van Rudy van Baarle tot en met Douwe Werkman. Ook maakte ze gewag van acht Trouw-drukkers die in Duitse kampen waren omgekomen. Uiteraard vermeldde Winkel ook de dood van Wim Speelman, de leider van de verspreidingsorganisatie van Trouw. Speelman kwam op 29 januari 1945 de drukkerij van Paul Bakker aan de Amsterdamse Lijnbaansgracht binnenlopen. De Sicherheitsdienst had er juist een inval gedaan, precies op het moment dat Trouw werd gedrukt. Speelman, Bakker en vier personeelsleden werden een paar weken later gefusilleerd.

Bij elkaar noemde Winkel de namen van 44 omgekomen Trouw-werkers. En, schreef ze: “In totaal zijn ongeveer 120 personen het slachtoffer geworden van het werk voor TROUW”. Dit aantal verantwoordde Winkel niet: hoe kwam ze eraan? Duiding en context ontbraken. Was ‘ongeveer 120’ relatief veel of weinig? Hoeveel van de slachtoffers waren verspreider, hoeveel waren drukker? Waren het alleen mannen, of waren ook vrouwen omgekomen, zo ja hoeveel? Deze vragen staan 65 jaar later nog altijd overeind: ze laten zich moeilijk beantwoorden. Winkel sprak van 120 slachtoffers, in sommige (latere) publicaties worden ook wel 130 mensen genoemd.

Maar kun je zo’n direct verband wel leggen? Veel medewerkers van het blad namen ook aan andere verzetsactiviteiten deel. Sla ‘Het Grote Gebod’ er maar eens op na, het in 1951 verschenen gedenkboek waarin het werk van de Landelijke Organisatie voor hulp aan onderduikers (LO) en de Landelijke Knokploegen (LKP) is beschreven. Het werk telt vele honderden foto’s van gevallen medewerkers. In bijschriften worden hun nevenactiviteiten vaak vermeld: 68 LO-LKP’ers waren ook voor Trouw werkzaam. Lang niet altijd is duidelijk of ze zijn opgepakt vanwege hun werk voor de LO-LKP of hun werk voor de krant.

Dat zal Winkel drie jaar later, in 1954, toen ze haar overzichtswerk publiceerde, ook niet hebben geweten. En al helemaal niet als je bedenkt dat veel Trouw-werkers ook voor nog andere organisaties dan de LO-LKP werkten: inlichtingenorganisatie Dienst Wim, pilotenhulporganisatie Fiat Libertas, de Ordedienst, de Raad van Verzet. Deze dwarsverbanden hadden soms fatale gevolgen: arrestatiegolven rolden van de ene in de andere organisatie door. Arrestaties in Dienst Wim hadden in de zomer van 1943 tot gevolg dat de Sicherheitsdienst Trouw in het vizier kreeg.

Erelijst der gevallenen

In 1989 verscheen van Winkels catalogus een door Riod-medewerker Hans de Vries grondig herziene derde druk. Het aantal Trouw-slachtoffers nam De Vries ongewijzigd over: ‘ongeveer 120’. Een jaar later verscheen het overzichtswerk ‘Het vrije woord: de illegale pers in Nederland 1940-1945’. Meewerkend auteur Huub Wijfjes bekeek duizenden formulieren die in de eerste jaren na de bevrijding, ten behoeve van een Erelijst der gevallenen, waren ingevuld door familieleden, kennissen en andere betrokkenen van omgekomen verzetsstrijders. Op de formulieren konden, naast persoonsgegevens en plaats en datum van overlijden, ook de aard van de verzetsactiviteiten en de namen van de betreffende organisatie(s) worden ingevuld.

Voor Trouw kwam Wijfjes, op grond van de formulieren, tot 123 omgekomen medewerkers, eigenlijk hetzelfde aantal dat Winkel in 1954 al had berekend. Het heeft er dus alle schijn van dat ook zij op de Erelijst-formulieren is afgegaan maar er een te stellige conclusie aan verbond. Tussen de dood van die ‘ongeveer 120’ Trouw-werkers en hun activiteiten voor het blad is immers lang niet altijd een ­direct verband te leggen. Wijfjes was zich daar wel van bewust. Vele keren concludeerde hij dat de betreffende omgekomen persoon ‘wegens meerdere verzetsactiviteiten’ was gearresteerd.

194 mannen, 2 vrouwen

Zelf werkte ik in de jaren negentig achtereenvolgens aan een gedenkboek en een proefschrift over Trouw. De vraag naar het aantal Trouw-slachtoffers kruiste mijn weg niet, en misschien heb ik ’m stiekem ook wel gemeden: schrijven doe ik liever dan tellen. Die ‘ongeveer 120’ heb ik wel altijd aan de hoge kant gevonden. Tot augustus 1944, toen in Vught 23 verspreiders werden gefusilleerd, was nog geen handvol Trouw-medewerkers omgekomen. Dan zouden er in de resterende negen oorlogsmaanden maar liefst rond de honderd zijn gesneuveld?

Het zijn er meer geweest. Ik ben begonnen met het checken van de 68 namen die in Het grote gebod worden genoemd, het LO-LKP-gedenkboek. De zoektocht werd vervolgd met het naspeuren van namen die ik in mijn eigen archief en boekenverzameling aantrof. Daarna ben ik de 123 namen uit de in 1990 gepubliceerde lijst van Wijfjes gaan verifiëren, vervolgens een namenlijst die tussen nagelaten stukken van de Overijsselse verspreider Henk Groot Enzerink zit. Uiteraard ging ik ook op internet te rade. Diverse organisaties, van de Oorlogsgravenstichting tot het Nationaal Monument Kamp Vught, runnen sites met biografische informatie over omgekomen verzetsstrijders. Het heeft, tot nu toe, geresulteerd in een lijst van 196 namen van verzetsmensen die (mede) voor Trouw actief zijn geweest en de oorlog niet hebben overleefd. Verreweg de meeste slachtoffers waren verspreiders. Voor slechts een dertigtal is een direct verband tussen hun Trouw-werk en hun arrestatie vast te stellen. Onder de 196 zijn maar twee vrouwen.

Hoe moeten we het aantal van 196 slachtoffers nu beoordelen? Voor twee andere grote verzetsbladen, Vrij Nederland en Het Parool, circuleren aantallen onder de honderd, terwijl beide bladen langer zijn verschenen dan Trouw. Dan lijkt het aantal van 196 (heel) hoog. Nu wordt voor het communistische verzetsblad De Waarheid het aantal slachtoffers op meer dan tweehonderd geschat. Maar ook De Waarheid kende een flink langere verzetsgeschiedenis dan Trouw; De Waarheid werd eind 1940 opgericht, Trouw pas begin 1943. Het lijkt er dus op dat de door Trouw geleden verliezen groot zijn geweest. Deels zal dit de tol zijn geweest van de ‘meerdere verzetsactiviteiten’ van de slachtoffers. Maar ook het ­gegeven dat Trouw in de laatste oorlogswinter, toen de meeste slachtoffers vielen, de verzetskrant met de hoogste oplage was, zal er niet vreemd aan zijn geweest. Hoe hoger de oplage, des te meer verspreiders nodig waren ⎼ en des te groter de kans op arrestatie.

Johannes Pieter Coté 1907-1945

Coté, geboren in het Brabantse Deurne, werkte als klerk bij het Provinciaal Elektriciteits-­bedrijf in Noord-Holland en woonde in Santpoort. Hij verrichtte allerlei verzetswerk: hulp aan (Joodse) onderduikers, gewapend verzet, Trouw. Bij een inval op 1 maart 1945 werd bij Coté thuis een pak Trouw-bulletins gevonden. Vijf dagen later werd hij gefusilleerd.

Johannes Pieter Coté. Beeld Oorlogsgravenstichting

Catrinus Douma 1917-1945

Catrinus Douma (hier op de foto met zijn verloofde) was Fries van geboorte en stond aan de wieg van het verzet in de Wieringermeer. Hij gaf, samen met onder anderen de latere landbouwminister Sicco Mansholt, leiding aan het onderduikwerk in Noord-Holland. Douma, die voor een zaadhandel werkte, gaf de stoot tot het nieuwsbulletin dat de Wieringermeerse Trouw-groep eind 1944 ging uitgeven. Hij werd op 9 februari 1945 gefusilleerd.

Catrinus Douma (hier op de foto met zijn verloofde).Beeld Historisch Genootschap Wieringermeer

Bastiaan Dingeman van Duin 1919-1944

Rotterdammer Bas van Duin stond in 1944 aan het hoofd van de Trouw-verspreiding in Zuid-Holland. Hij was ook actief voor de Rotterdamse afdeling van de LKP, de Landelijke Knokploegen. Een gearresteerde LKP’er sloeg door en noemde de naam van Van Duin. Hij werd op 6 november 1944 opgepakt en drie dagen later op de Waalsdorpervlakte gefusilleerd.

Bastiaan Dingeman van Duin.Beeld Oorlogsgravenstichting

Cornelis van der Hooft 1905-1945

Domineeszoon Cor van der Hooft raakte in het voorjaar van 1942 betrokken bij verzetsblad Vrij Nederland. Conflicten bij het blad leidden begin 1943 tot de oprichting van Trouw, waarvan Van der Hooft een leidende verspreider werd. In maart 1943 was hij een van de eerste Nederlanders die een rapport over de Holocaust onder ogen kregen. Van der Hooft stierf in april 1945 tijdens een dodenmars vanuit concentratiekamp Sachsenhausen.

Cornelis van der Hooft.Beeld Collectie HDC/Protestants erfgoed Vrije Universiteit

Jan Overeem 1917-1945

Jan Overeem, die werd geboren in Baarn, werkte sinds 1939 als letterzetter bij uitgever en drukker Paul Bakker in Amsterdam. Bakker werkte voor het verzet. Hij drukte onder meer Vrij Nederland en Trouw. Op 29 januari 1945 viel de Sicherheitsdienst binnen. Ook Overeem werd gearresteerd en op 9 februari 1945, samen met Bakker en drie andere collega’s, in Zaandam gefusilleerd.

Jan Overeem.Beeld Tineke Bakker-Overeem.

Klaas Salomon Pomp 1904-1945

Onderwijzer Klaas Pomp vormde met een aantal collega’s een verzetsgroep in de ­Drentse veenkolonie Nieuw-Buinen. Pomp stond onderduikers bij en bracht Trouw rond. Hij werd opgepakt in de nacht van 6 op 7 april 1944, ­samen met de andere verzetsgroepleden. Pomp stierf op 21 april 1945 in Siegburg, een werkkamp in het Ruhrgebied.

Klaas Salomon Pomp.Beeld Roel Pomp Santpoort

Hendrika Johanna Scharp 1922-1945

De Enschedese verkoopster Riki Scharp, die in de Walstraat woonde, is een van de weinige vrouwelijke Trouw-medewerkers die tijdens de bezetting zijn omgekomen. Ze was voor Trouw op pad toen Enschede op 22 maart 1945 door Amerikaanse bommenwerpers werd aangevallen. Riki Scharp was een van de 65 doden.

Hendrika Johanna Scharp.Beeld Oorlogsgravenstichting

Marinus Spillenaar Bilgen 1892-1944

Apothekerszoon Marinus Spillenaar Bilgen studeerde werktuigbouwkunde in Delft, waar de latere prominente NSB’er Meinoud Rost van Tonningen een roeikameraad van hem was. Als directeur van een papierfabriek in Nijmegen hielp Spillenaar Bilgen Trouw aan papier. Hij werd op 7 augustus 1944 gearresteerd en op 4 september 1944 in kamp Vught gefusillleerd.

Marinus Spillenaar Bilgen.Beeld www.oorlogsdodennijmegen.nl

De doden van Trouw

Dit zijn de namen van de 196 mensen die (mede) vanwege hun verzetswerk voor Trouw omkwamen in de jaren ’43-’45. Correcties en aanvullingen worden zeer op prijs gesteld. U kunt ze mailen naar hoofdredactie@trouw.nl

Yme Alkema 1905-1945

Sieberen van der Baan 1894-1944

Rudolf Maria van Baarle 1918-1944

Pieter Sijbren Bakker 1910-1945

Stephanus Johannes Paul Bakker 1900-1945

Steven Bastiaans 1891-1944

Johannes Bedeker 1920-1944

Antoon Beernink 1919-1945

Hendricus Cornelis van Benthem 1916-1944

Roelof Kars van den Bergh 1920-1944

Bastiaan van Beveren 1923-1945

Hendrik van Bezooijen 1903-1945

Iman Marinus van der Bijl 1914-1944

Wolter de Blauw 1912-1945

Roelof Blokzijl 1888-1944

Jan Bolhuis 1917-1945

Albert Bols 1909-1945

Johannis Christiaan Borgdorff 1908-1944

Abraham van den Bos 1918-1944

Geerhard Bosch 1912-1945

Willem Anton Adriaan Bosman 1907-1944

Theodoor Christiaan van Braak 1898-1944

Lourens Broersma 1895-1945

Jacob Bruggema 1909-1944

Christiaan Anton Cattel 1923-1944

Jan Hubert Coenen 1915-1944

Cornelis Colijn 1905-1944

Johannes Wilhelmus Leonardus Corstens 1907-1945

Johannes Pieter Coté 1907-1945

Gerrit van Dalen 1921-1945

Arnoud Cornelis van Dam 1908-1945

Roelof Jan Dam 1896-1945

Gillis Anthonie Jacobus van Damme 1925-1945

Johanna Lucia Dercks 1911-1944

Berend van Dijk 1910-1945

Marinus van Dijk 1898-1944

Reint Albartus Dijkema 1920-1944

Louis Cornelis Dijkman 1919-1944

Cornelis Yno George Dijksterhuis 1921-1944

Berend Jan van den Dool 1909-1944

Dirk Floris van den Dool 1903-1945

Catrinus Douma 1917-1945

Everth Edsko Drenth 1912-1945

Thijs Gerhardus Drupsteen 1912-1944

Bastiaan Dingeman van Duin 1919-1944

Lodewijk van Duuren 1919-1944

Dionysius Jacob den Engelsen 1921-1944

Pieter Fleurke 1920-1944

Johannes J. François 1914-1945

Willem Jozef Francotte 1920-1944

Theodorus Joannes Gerardus Pierre Frissen 1923-1945

Jan Gerrit Glas 1907-1944

Petrus Johannes van Gils 1916-1944

Jacob Goedendorp 1900-1944

Jan Goldschmeding 1921-1944

Andries Gerrits Gort 1914-1945

Cornelis de Graaff 1914-1944

Marinus Dignus de Groot 1900-1944

Ids Haagsma 1921-1944

Jacob Izaak de Haan 1909-1945

Cornelis Hage 1894-1945

Johannes Hagedoorn1911-1944

Jan Adrianus ’t Hart 1913-1944

Johannes ’t Hart 1919-1945

Hendrik Pieter Heinen 1914-1944

Jelle Hempenius 1901-1944

Arie Jacobus Hendriks 1912-1944

Arend Hijner 1922-1945

Cornelis Joannes Henricus van Hoeckel 1914-1944

Arie van Hoek 1920-1944

Allard Johan Wilhelm Honing 1892-1945

Cornelis van der Hooft 1905 (Domburg)-1945

Cornelis van der Hooft 1909 (Zeist)-1945

Pier van der Horst 1902-1945

Albert Jacob Huidekoper 1883-1945

Louwrens Hulshoff 1920-1945

Steven Huijnink 1891-1944

Cornelis Lucas de Jong 1921-1945

Hendrik de Jong 1920-1945

Wiecher de Jong 1921-1944

Hendrik Roelof de Jong 1911-1945

Johan de Jonge 1919-1945

Joost Pieter Jonker 1902-1944

Johan Jacobus Cornelis Jurgens 1882-1945

Anthonie Kamphuis 1922-1945

Cornelis Keijzer 1890-1944

Jacobus de Koning 1896-1944

Dirk Kleiman 1886-1945

Leonardus Johannes Hubertus Kluitmans 1907-1945

Boudewijn Herman Kooijman 1925-1944

Willem Kok 1902-1945

Geert Gerhardus Koster 1925-1945

Anton Kranenburg 1918-1944

Lambertus Kremer 1899-1945

Jacob Krüse 1905-1944

Dirk Kuijper 1904-1945

Jan Gerhard van der Laan 1914-1944

Sieger van der Laan 1907-1945

Gerardus Hermanus Laverman 1903-1945

Everard Martinus van Leijenhorst 1914-1943

Hindrik Hajo Lenstra 1922-1945

Roelf Hijbo Cornelis Looij 1919-1944

Johan Arnoldus Looijen 1917-1945

Pieter Maaskant 1921-1944

Abraham Maat 1906-1945

Arthur Victor Martens 1917-1944

Cornelis Johannes Meijer 1897-1945

Christiaan van der Meulen 1895-1945

Geert Migchels 1905-1945

Johannes Reinier de Mildt 1924-1944

Bastiaan Moekestorm 1913-1944

Jan Adriaan Mol 1891-1945

Pieter Mol 1920-1945

Hermanus Willem Mooij 1923-1944

Theodoor Mooij 1920-1944

Joseph Maria van de Mortel 1919-1944

Jan Nauta 1917-1944

Marius Nederveen 1920-1944

Abraham Nobels 1908-1944

Gerrit Ohmann 1914-1945

Wolter Oordt 1919-1945

Frederik Christiaan Oostman 1919-1944

Gerrit Jan Ormel 1910-1945

Johannis Oudkerk 1900-1944

Dirk Willem Ouwerkerk 1917-1944

Everhardus Overeem 1919-1944

Jan Overeem 1917-1945

Johannes Willebrordus Pel 1895-1945

Leo Maria Hendricus Penders 1914-1945

Jan Willem Hendrik Penning 1917-1944

Leendert Pieterse 1894-1945

Jacobus Gerrit Pleiter 1920-1945

Klaas Pomp 1904-1945

Henderikus Pronk 1911-1944

Joris Daniël Pronk 1908-1944

Pieter Cornelis Quant 1902-1944

Klaas de Raad 1900-1945

Johannes de Rek 1902-1945

H. Rieling overleden 1944

Derk Jan te Rietstap 1913-1945

Adrianus van Rijs 1906-1945

Martinus Ritzema 1910-1945

Albert Rodenboog 1921-1945

Adrianus Rodenburg 1886-1945

Hermanus Marinus Rodink 1920-1945

Victor Henri Rutgers 1877-1945

Geert Salomons 1914-1945

Willem Santema 1902-1944

Jilling Jan Sappema 1921-1945

Hendrika Johanna Scharp 1922-1945

Albert Antonius Scheepstra 1926-1945

Johannes Jacobus Schmidt 1894-1944

Willem Schmidt 1921-1945

Hermannes Schuurman 1914-1945

Willem Sloots 1883-1945

Anne Marten Smallenbroek 1919-1945

Cornelis Smit 1917-1944

Pieter Smit 1915-1944

Petrus van der Smit 1913-1944

Jan Egbertus Willem Hendrik Somer 1905-1945

Frans van Spaendonck 1920-1945

Willem Pieter Speelman 1919-1945

Marinus Spillenaar Bilgen 1892-1944

Johannes Spits 1916-1944

Gerrit Cornelis Stapel 1912-1945

Johannes Antonius van Strien 1911-1945

Arie den Toom 1906-1945

Ruurd Geert Torenbeek 1914-1944

Christiaan Canisius Toussaint 1896-1944

Willem Treurniet 1899-1944

Anthonie Adrianus Tuk 1928-1945

Hendrik Uittien 1898-1944

Rut van Veenendaal 1921-1944

Jan Veldhoen 1894-1945

Hendrik Veldhuis 1922-1944

Jan Veldkamp 1919-1945

Jan Verhoeff 1911-1944

Roelof Verseveldt sr 1897-1945

Roelof Verseveldt jr 1926-1944

Frederik Visser 1914-1945

Friedrich Machiel Vogel 1909-1944

Hendricus Wegeling 1896-1944

Douwe Werkman 1914-1944

Cornelis Gerrit Wiegers 1894-1945

Dirk Eliza Wierenga 1922-1944

Jan Wierenga 1908-1945

Tiede van der Weij 1884-1945

Pieter van der Weij 1910-1944

Theun van der Weij 1920-1944

Sjouke van der Weij 1916-1945

Johannes Wildeboer 1908-1944

Peter Will 1896-1945

Maarten Jurriaan van der Wolf 1906-1944

Pieter Hendrik Wolfert 1902-1945

Pieter Zijlstra 1921-1944

Lammert Zwanenburg 1894-1944

Lees ook:

Historicus Peter Bak werpt nieuw licht op het ultimatum aan Trouw tijdens Tweede Wereldoorlog

Het beruchte, zeer beklemmende, ultimatum aan verzetskrant Trouw tijdens de Tweede Wereldoorlog stond vorig jaar centraal op een bijeenkomst in het Verzetsmuseum. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden