Dodenherdenking

Dit was de Dodenherdenking: het komt nu aan op óns morele kompas

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima tijdens de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen. Beeld ANP
Koning Willem-Alexander en koningin Maxima tijdens de Nationale Dodenherdenking op de Dam. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.Beeld ANP

In heel Nederland zijn vanavond oorlogsslachtoffers herdacht. Op de Dam in Amsterdam kwamen voor het eerst na twee jaar corona weer duizenden mensen bijelkaar om twee minuten stil te zijn.

Redactie Trouw

Daarvoor werd de traditionele 4-mei-lezing uitgesproken door historicus Hans Goedkoop. Bij zijn voordracht stond ‘de noodzaak om te varen op een kompas voor goed en kwaad, zoals het bestond bij verzetsmensen en onderduikgevers in de Tweede Wereldoorlog’ centraal - opnieuw actueel geworden door de oorlog in Oekraïne.

In de lezing, getiteld ‘Wat niet mag, gaat vooraf’, sprak hij de hoop uit dat hier het recht zal zegevieren. “En toch zijn daar de tegenkrachten. Ook in ons land. Uit naam van dat recht steunen bedrijven sancties tegen de agressor, maar vragen ondertussen bij het ministerie of zij daar geen uitzondering op mogen zijn. Dat ministerie steunt de sancties ook, maar slaagt er ondertussen matig in ze uit te voeren”, merkt Goedkoop op.

Hij stelt dat ieder van ons zich ‘de beschaving moet herinneren’. “Nu we met een nieuw oog vaststellen wat er niet mag, blijkt dat we vastzitten aan regels en routines die zich voordoen als het recht, maar net de geest daarvan ontberen. De banaliteit van het kwaad - nazisme heb je er niet eens voor nodig. Is dat hoe we verder willen? En zo nee, gaan we er iets aan doen?” vraagt hij.

Koning Willem-Alexander en Koningin Máxima op de Dam tijdens de Nationale Dodenherdenking. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen. Beeld REUTERS
Koning Willem-Alexander en Koningin Máxima op de Dam tijdens de Nationale Dodenherdenking. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.Beeld REUTERS

In zijn lezing stond Goedkoop stil bij het morele kompas dat de Joodse advocaat en schrijver Abel Herzberg aan de dag legde in het concentratiekamp Bergen-Belsen. Hij en een aantal medegevangenen, ook juristen, openden een rechtbank, die eens in de week rechtsprak. Daarmee wilde Herzberg zijn medegevangenen herinneren aan de beschaving. “Zelfs in het kampleven van 1944 bleek het mogelijk je niet bij de omstandigheden neer te leggen en jezelf een opdracht mee te geven. Stel vast wat niet mag en leef ernaar.”

Herzberg zag daarvan volgens Goedkoop indrukwekkende voorbeelden in het kamp: “Een rabbijn bijvoorbeeld, die vanwege zijn rabbijnenbaard steeds in elkaar geslagen wordt door kampbewakers. Scheer toch af, zegt iedereen. Hij doet het niet. Of een schoolmeester die ondanks de honger zijn soep laat staan, omdat die niet volgens de spijswetten is. Eet op, zegt iedereen. Hij verdomt het.”

“Het zijn mensen die hun eigen grens tussen wat mag en niet mag nooit meer over zullen gaan. Ze weten dat het hun bestaan eenvoudiger zou maken en hun lichaam goed zou doen. Maar niet hun ziel, die zouden ze verliezen, en je ziet dat Herzberg dat herkent. Hij vindt een soortgelijk beginsel. Niet in God maar in het recht - en ook hij houdt daar absoluut aan vast, hoe zwaar het kamp ook wordt”, memoreerde Goedkoop.

Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam tijdens haar toespraak op de Dam. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen. Beeld REUTERS
Burgemeester Femke Halsema van Amsterdam tijdens haar toespraak op de Dam. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.Beeld REUTERS

Halsema: troost bieden waar verdriet is, opbouwen wat is verwoest

Na de kranslegging en de twee minuten stilte, hield de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema een toespraak. Ze haalde aan hoe bij veel mensen de herinnering aan de bommen en het geweld uit de Tweede Wereldoorlog weer tot leven komt nu er oorlog is aan de rand van Europa.

“Overlevenden van de Tweede Wereldoorlog, mensen die van elders voor bommen zijn gevlucht, militairen die voor vrede en veiligheid hun leven riskeren: nu er weer oorlog is op ons continent, komen bij veel mensen herinneringen terug. Aan marteling, onderdrukking, aan het sterven van geliefden. De pijn die nooit echt weg was, laat zich hevig voelen”, zei Halsema.

Ze beschreef een oud beeld dat weer actueel is: “Een man buigt zich over een vrouw die levenloos op straat ligt. Om hem heen rokende puinhopen, koortsachtig werkende hulpdiensten, mensen die verdwaasd om zich heen kijken en dode lichamen onder witte lakens. Het zijn oude foto’s maar beelden die maar al te actueel zijn.”

Herdenking in Kamp Vught

Herdenking bij het voormalige concentratiekamp Vught. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen. Beeld Maikel Samuels
Herdenking bij het voormalige concentratiekamp Vught. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.Beeld Maikel Samuels

In het voormalige concentratiekamp Vught werden tijdens de Dodenherdenking 750 portretten en namen geplaatst van mensen die in het kamp zijn omgebracht. Onder hen waren de 23 medewerkers van Trouw die op 9 en 10 augustus 1944 in Kamp Vught werden gefusilleerd. Bezoekers kregen een portret uitgereikt en werd gevraagd de portretten op het terrein te plaatsen. Om acht uur werd op de fusilladeplaats de twee minuten stilte in acht genomen.

Herdenking bij het voormalige concentratiekamp Vught.  Beeld Maikel Samuels
Herdenking bij het voormalige concentratiekamp Vught.Beeld Maikel Samuels

Cohen bij stille tocht: uitsluiting leidt tot ontmenselijking

Eerder op de avond liepen ongeveer 2000 mensen mee in een stille tocht door Amsterdam, voorafgaand aan de herdenking op de Dam. De route van de stille tocht leidt dit jaar voor het eerst langs het Nationaal Holocaust Namenmonument aan de Weesperstraat, waar de namen zijn vereeuwigd van de 102.000 Joden, Sinti en Roma die vanuit Nederland zijn vervolgd en gedeporteerd. Het monument werd vorig jaar onthuld.

Aan het begin van de stille tocht waren er toespraken van oud-burgemeester Job Cohen, die ook voorzitter is van het Amsterdamse 4 en 5 meicomité, en de huidige burgemeester Femke Halsema. Stadsdichter Marjolijn van Heemstra droeg haar gedicht ‘Stille Tocht, 4 mei 2022' voor, dat begint met de strofen “Bewegen is de beste vorm van herdenken. Het lichaam herinnert zich wat wij vergeten.”

Voor het eerst in twee jaar was de Dam weer vol vanavond. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.
 Beeld Brunopress
Voor het eerst in twee jaar was de Dam weer vol vanavond. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.Beeld Brunopress

In zijn toespraak wees Cohen op het belang van herdenken, zeker in het licht van de huidige oorlog in Oekraïne. “Laten we herdenken dat radicale uitsluiting begint met een oordeel. Een oordeel of iemand, een groep, erbij hoort. Het begint met geschiedvervalsing, propaganda, en een bordje Verboden voor Joden in het Vondelpark. En het eindigt met ontmenselijking en moord. In Europa zien we nu heel dichtbij waar dat toe kan leiden.”

Ook Halsema verwees naar het oorlogsgeweld in Oekraïne: “De herinnering aan de Tweede Wereldoorlog, en de afgrijselijke beelden uit Oekraïne, doen ons de kwetsbaarheid van onze samenleving ten volle beseffen. En het is precies dat besef dat ons sterkt in de overtuiging om telkenmale opnieuw te herdenken.”

Voor het eerst in twee jaar was de Dam weer vol vanavond. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.
 Beeld Brunopress
Voor het eerst in twee jaar was de Dam weer vol vanavond. Klik op de foto's om door meer beelden te scrollen.Beeld Brunopress

Toespraak over repressie lhbti’ers in Rusland bij Homomonument

Tijdens de herdenking bij het Internationaal Homomonument in Den Haag is gesproken over de situatie voor lhbti-personen in Rusland en Oekraïne. Rémy Bonny van de Belgische actiegroep Forbidden Colours sprak over de repressie van lhbti’ers in Europa.

Bonny benadrukte dat de manier waarop een samenleving omgaat met lhbti-rechten een graadmeter is voor de mate van vrijheid in die samenleving. In Nederland beseft men dat, aldus de activist, die aangaf dat er nog niet overal zo over wordt gedacht. Hij haalde een Russische wet uit 2013 aan, die informatie over lhbti’ers bestempelt als ‘propaganda’ en deze verbiedt. Die houding is volgens Bonny ook een bedreiging voor Oekraïense lhbti’ers, mocht Rusland het land inlijven.

“We leven vandaag in het meest volatiele en onveilige Europa sinds de Tweede Wereldoorlog”, besloot Bonny zijn toespraak. “De oorlog tegen democratie en vrijheid mag zich niet verder verspreiden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden