InterviewMarieke van Schaik

Directeur Rode Kruis over opvangcrisis Ter Apel: ‘Getraumatiseerde mensen hebben geen veilige plek’

Marieke van Schaik, algemeen directeur van het Rode Kruis: ‘De humanitaire situatie van vluchtelingen in Nederland staat zwaar onder druk’. Beeld Arie Kievit
Marieke van Schaik, algemeen directeur van het Rode Kruis: ‘De humanitaire situatie van vluchtelingen in Nederland staat zwaar onder druk’.Beeld Arie Kievit

Het Rode Kruis houdt zich in conflicten meestal op de vlakte, maar Rode Kruis-directeur Marieke van Schaik spreekt zich nu toch uit over de erbarmelijke situatie in Ter Apel. Asielzoekers moeten er geregeld op stoelen slapen.

Tim van der Pal

Het zijn uitspraken die je niet verwacht van een directeur van het Rode Kruis. Marieke van Schaik reageerde de afgelopen maanden fel op de asielcrisis in Nederland. Ze noemt de situatie in Ter Apel ‘onmenselijk’.

Het Rode Kruis kiest doorgaans voor overleg met de overheid. Door de slepende asielproblematiek ziet Van Schaik nu echter geen andere optie dan te zeggen waar het op staat. “We zagen dit in oktober al aankomen, hebben toen gewaarschuwd en toch gaat het nu mis. Het loopt vast, en we houden ons niet aan internationale afspraken”, zegt Van Schaik in haar kantoor in Den Haag over de behandeling van asielzoekers in Nederland.

Van Schaik reist de wereld over om over migratie te praten. Een paar weken geleden was ze nog in Libanon en Syrië. Aansluitend was er een conferentie van het Rode Kruis in het Zwitserse Genève. Maar de problematiek waar Van Schaik zich in dit gesprek druk over maakt, speelt dichter bij huis.

In haar kantoor praat Van Schaik ditmaal niet over hongersnood in de Hoorn van Afrika of pushbacks op de Middellandse Zee. Ze heeft het over het Nederlandse asielprobleem: “Ook in Nederland zijn er wantoestanden.”

Toen asielzoekers afgelopen mei met een slaapzak in het gras sliepen, kwam u ’s avonds laat vanaf Schiphol naar het verregende Ter Apel. U oogde geschrokken. Wat dacht u toen u daar aankwam?

“Ik zag vrouwen met kinderen in de regen bij het aanmeldcentrum staan. Het was al laat. Ik zou zelf willen dat mijn kinderen dan al lang in bed liggen, laat staan dat ze buiten in de regen staan. Het was een vreemde avond, maar gelukkig hoefde uiteindelijk niemand in de tenten te slapen.”

Hoe heeft u de maanden daarna beleefd?

“Het is moeilijk. Het Rode Kruis helpt in crisistijd en ondersteunt de overheid waar nodig. Ik ga daarom niet zo snel op de barricade staan. Eerst probeer ik de diplomatieke weg, zonder mensen aan de schandpaal te nagelen. De humanitaire situatie van vluchtelingen in Nederland staat echter zwaar onder druk, daarom spreken wij ons nu wel uit. Beleidsmakers reageren tot nu toe positief.”

Twee weken geleden plaatste het Rode Kruis nog tenten op de parkeerplaats van het aanmeldcentrum in Ter Apel, maar toen hulpverleners ontdekten dat er voor de asielzoekers geen eten, drinken en beveiliging was, werden de tenten weer afgebroken.

Het betekende een nieuw dieptepunt in de aanmeldcrisis in Ter Apel. Een reactie van de politiek bleef niet uit. Premier Rutte noemde de voortslepende problematiek ‘om je te schamen’ en er werd een crisisstructuur opgetuigd om de problemen op te lossen. De Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) is aangesteld om de coördinatie en besluitvorming over de hele asielopvang op zich te nemen. Het crisisteam opereert onder leiding van minister Dilan Yeşilgöz (justitie en veiligheid) en de minister-president. Ook staatssecretaris van asiel, Eric van der Burg, en minister Hugo de Jonge van volkshuisvesting maken er deel van uit. De veiligheidsregio’s regelen nu extra opvangplekken. Gemeenten kunnen op dit moment nog niet wettelijk verplicht worden om asielzoekers op te vangen.

Hoe verklaart u de crisis en het verslechteren van de humanitaire situatie?

“Dit is natuurlijk geen crisis. We wisten al heel lang dat dit eraan zat te komen. We hebben de evaluatie van de asielcrisis uit 2015 er nog eens bij gepakt, met die leerpunten hebben we te weinig gedaan. In plaats daarvan is er bezuinigd, daarom heeft het Coa (Centraal Orgaan opvang asielzoekers, red.) nu zo veel moeite om weer op te schalen.”

In 2015 was er ook sprake van een asielopvangcrisis in Nederland, maar deze had een andere oorzaak dan de huidige. Destijds was er een enorme toestroom van Syrische vluchtelingen. Er waren te weinig opvangplekken beschikbaar in Nederland. Ook toen moesten er tenten gebruikt worden.

Op dit moment is de asielinstroom niet veel hoger dan normaal. Het probleem is de doorstroom. Statushouders verblijven te lang in de opvang, omdat er onvoldoende huizen beschikbaar zijn. Daardoor kunnen de pakweg duizend nieuwe asielzoekers per week niet in reguliere asielzoekerscentra worden opgevangen. De bedden zijn gevuld door mensen die eigenlijk recht hebben op een huis in Nederland.

Wat hadden we van de crisis in 2015 moeten leren?

“Bijvoorbeeld de focus op opvanglocaties. Als je alleen maar denkt aan een dak en een bed is er geen aandacht meer voor dingen die net zo belangrijk zijn, zoals zorg voor kinderen, veiligheid, medische zorg en hygiëne. Op dit moment verblijven mensen weken in crisisnoodopvanglocaties, waarvan het Rode Kruis zegt dat dit slechts acceptabel is voor drie dagen. Zo’n locatie is immers niet veel meer dan stretcher in een sporthal.”

Waarom lukt het niet verder te kijken dan de locaties?

“De belangrijkste reden is het gebrek aan politieke wil. Het is geen prettig thema, niet iets waar politici snel steun voor krijgen. Daarom wordt het jaren doorgeschoven en zo worden de problemen groter. Ook zijn er gemeenten die geen mensen willen opvangen, omdat er geen draagvlak is.”

Het Rode Kruis heeft bij het aanmeldcentrum in Ter Apel als tijdelijke noodoplossing tenten neergezet zodat asielzoekers niet buiten hoeven te slapen. Beeld Kees van de Veen
Het Rode Kruis heeft bij het aanmeldcentrum in Ter Apel als tijdelijke noodoplossing tenten neergezet zodat asielzoekers niet buiten hoeven te slapen.Beeld Kees van de Veen

Is dat moeilijk om te zien?

“Wij maken geen politieke keuzes en kunnen alleen maar waarschuwen. We zien wantoestanden: mensen komen aan in Ter Apel zonder dat er genoeg eten is, getraumatiseerde mensen hebben geen veilige plek, er wordt gestolen en vluchtelingen hebben niet genoeg toegang tot medische zorg. Beveiligers bepalen in een noodopvanglocatie soms wie een arts mag bellen. De minimumstandaarden zijn aan het verschuiven.”

Wie is Marieke van Schaik?

Marieke van Schaik werd geboren op 12 december 1970. Ze studeerde politicologie en ging daarna aan de slag bij de stichting Doen. Later werd ze directeur van de Goede Doelen Loterijen. In 2018 werd ze de eerste vrouwelijke directeur van het Rode Kruis in Nederland. Daar kreeg ze te maken met de coronapandemie, overstromingen in Limburg, Oekraïense vluchtelingen en nu met een nieuwe asielcrisis. Ze geeft momenteel leiding aan 450 betaalde krachten en 17.000 vrijwilligers.

Hoe kijkt u naar de nieuwe crisisstructuur van het kabinet, die meer opvangplekken moet regelen? Is dit het begin van een oplossing?

“Er gebeurt nu veel tegelijk. Een crisisstructuur helpt, want die creëert urgentie. Bij het Coa werken ze hard, maar met te weinig mensen. Haast en paniekvoetbal moeten verdwijnen, want die creëren alleen maar problemen. We moeten beginnen met het vinden van woningen voor statushouders, wat lastig is want Nederlanders hebben ook recht op een woning. Ook denken wij dat een tweede aanmeldcentrum Ter Apel zal ontlasten.”

In de opvanglocaties zitten ook mensen die geen recht hebben op asiel. Vertragen deze ‘veiligelanders’ het systeem?

“Niemand komt voor zijn lol over de Middellandse Zee, dat zei de staatssecretaris recent ook. We kennen de nieuwsberichten over groepen jongeren uit ‘veilige landen’ die voor overlast zorgen, maar dat zijn uitzonderingen. Volgens de internationale vluchtelingenverdragen heeft iedereen recht op een fatsoenlijke asielprocedure. Tijdens dat traject heeft iedereen recht op eten, een bed, toegang tot zorg en een veilige plek. Veel opvanglocaties voldoen nu niet aan al die eisen.”

De staatssecretaris wil een versoberde opvang voor kansarme asielzoekers. Kan dat ervoor zorgen dat minder mensen naar Nederland vluchten?

“Migratie gaat nooit stoppen. Het is een illusie om te denken dat je een hek om je land kan zetten. We maken deel uit van een grotere wereld, dat is de realiteit en daar kunnen we maar beter realistisch mee omgaan. Het is niet eerlijk om te doen alsof er een simpele oplossing voor het probleem is.”

Wat kunnen we leren van de opvang van Oekraïners?

“Alles wordt geregeld voor Oekraïners. Daar werken vrijwilligers van het Rode Kruis keihard voor en dat is fantastisch om te zien. Tegelijkertijd is het heel wrang dat bijvoorbeeld Syriërs en Afghanen anders worden onthaald. Een oorlog in Europa voelt misschien anders, maar andere conflicten op de wereld zijn net zo destructief.”

Het Rode Kruis bestrijdt corona en zet zich in voor Oekraïense vluchtelingen en de situatie in Ter Apel. Waarom lukt het jullie wel snel op te schalen in crisistijd?

“We hebben veel aanwas van jonge vrijwilligers. Misschien helpt het dat wij zelden negatief in het nieuws komen en niet altijd hetzelfde aantal uren hoeven te draaien als de bestaande hulpverlening. Onze vrijwilligers werken op oproepbasis en staan soms tot drie uur ’s nachts in Ter Apel terwijl ze volgende dag gewoon naar hun werk moeten. Door hun passie lukt het om op schalen, en we zijn financieel gezond.”

Als jullie zoveel slagkracht hebben, kan het Rode Kruis dan een deel van asielopvang overnemen?

“Wij willen vooral blijven ondersteunen en doen wat we kunnen. Maar als we de verantwoordelijkheid overnemen creëert dat een nieuwe tijdelijke oplossing. Dat zag je ook op de vaccinatielocaties van de GGD. Het systeem moet op zichzelf functioneren, anders wordt het op termijn alleen maar zwakker. Daar help je niemand mee.”

U ziet zoveel narigheid. Is het nog leuk om de directeur van het Rode Kruis te zijn?

“Toen ik hier kwam werken dacht ik dat ik alles leuk zou vinden. Maar ik kan je vertellen dat je met je neus bovenop de problemen van de wereld zit. Dat drukt soms best zwaar op de borst. Toch is het prachtig om te zien wat wij dan kunnen betekenen en hoe gepassioneerd de vrijwilligers werken.”

Ongezonde leefomstandigheden

“Schrijnend, zorgelijk en ongezond.” Dat is hoe de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) de leefomstandigheden van sommige asielzoekers in Nederland typeert. De inspectie ging langs bij zes noodopvanglocaties en het aanmeldcentrum voor asielzoekers in Ter Apel. In Nederland zijn momenteel 44 noodopvanglocaties voor asielzoekers, naast 74 reguliere asielzoekerscentra. Samen bieden die momenteel onderdak aan zo’n 40.000 mensen.

Een aantal van hen loopt gezondheidsrisico’s omdat vluchtelingen niet altijd snel toegang kunnen krijgen tot hulpverleners. Ook zorgen slepende asielprocedures voor veel spanning. De inspectie schrijft over de opvang: “Vluchtelingen die al maandenlang, vrijwel zonder privacy, met voortdurende geluidsoverlast in grote groepen bijeen leven. Jonge kinderen en hun ouders verblijven dan, slechts afgeschermd door dunne schotten met een gordijntje in de directe nabijheid van bijvoorbeeld grote groepen alleenstaande mannen.” Noodopvang moet volgens IGJ minimaal en kortstondig worden.

Lees ook:

Iedereen snakt naar rust, maar het blijft paniekvoetbal in de asielopvang

Opnieuw slapen asielzoekers op stoelen in Ter Apel. In de zoveelste poging rust te creëren, overweegt de staatssecretaris nu megalocaties voor duizend man.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden