Van links naar rechts: Michail Sokolov, Nikolaj Martinenko, Aleksej Zakamennitsj, gevlucht uit Rusland.

InterviewOorlog in Oekraïne

Deze Russen zijn gevlucht voor het Kremlin

Van links naar rechts: Michail Sokolov, Nikolaj Martinenko, Aleksej Zakamennitsj, gevlucht uit Rusland.Beeld Arie Kievit

Niet alleen Oekraïners zoeken veiligheid in Nederland, maar ook aan de andere kant van de grens moeten mensen huis en haard verlaten. Drie gevluchte Russen vertellen over hun protesten.

Tobiah Palm

Nikolaj Martinenko (25) laat een foto van zichzelf zien. Hij staat gehuld in dikke winterkleren op een door straatlantaarns verlicht plein in Saratov, een stad in het zuidwesten van Rusland. Zijn gezicht wordt bedekt door zijn vierkante bril en mondkap. Hij is bijna onherkenbaar. Achter hem een dik pak sneeuw, in zijn handen een bord waar in het Russisch op staat: “Ik ben tegen de oorlog in Oekraïne”. De foto is genomen op 24 februari 2022. De dag dat Rusland Oekraïne binnenviel.

Nu zit de Russische activist in T-shirt en korte broek aan een houten picknicktafel op een parkeerplaats ergens in Nederland, waar hij precies is moet vanwege veiligheidsredenen geheim blijven. Tijdens de demonstratie werd hij opgepakt door de Russische politie. Hij werd na een paar uur alweer vrijgelaten, maar, zegt hij, de politie vertelde hem dat hij het leger in zou moeten. Hij is half Oekraïens – zijn oom vecht in het Oekraïense leger – en dat is “handig” aan het front.

Naast hem zitten Michail Sokolov (25) en kunstenaar Aleksej Zakamennitsj (41). De drie Russen hebben elkaar pas net ontmoet, in de noodopvang. Maar ze delen een verhaal: hun vlucht voor het onderdrukkende Kremlin-regime.

Hoe kan je slapen als er in jouw naam oorlog wordt gevoerd?

Ze zijn niet de enigen. Sinds januari kwamen er 186 Russen naar Nederland. Ter vergelijking: in heel 2021 waren dat er 205, blijkt uit cijfers van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND). De meesten zijn politieke vluchtelingen die alleen reizen, vertelt een woordvoerder van Vluchtelingenwerk Nederland. Vaak boeken ze een ticket met een overstap op Schiphol, waar ze uitstappen om asiel aan te vragen.

In het aanmeldcentrum van het vliegveld kon Martinenko voor het eerst een hele nacht slapen. “Hoe kan je ontspannen als er in jouw naam een oorlog wordt gevoerd, eentje die wij hadden moeten voorkomen?”

Russische activist Nikolai Martinenko (25) tijdens een demonstratie tegen de oorlog.  Beeld
Russische activist Nikolai Martinenko (25) tijdens een demonstratie tegen de oorlog.

Poetin als pop bespeeld door oligarchen

Sokolov is het met hem eens. Hij is kleiner en dunner dan de andere twee. Zijn haar is zwart en hij draagt, ondanks de hitte, een zwarte broek en zwarte coltrui. Hij luistert en zegt weinig. Kunstenaar Zakamennitsj lijkt wat onbezorgder. Hij is blij dat hij bij het Centraal orgaan opvang asielzoekers terecht kon, zegt hij, wijzend naar de grijze gebouwen om hem heen. Hij wrijft met een hand over zijn gemillimeterde haar en pakt zijn telefoon. “Kijk, dit is waarom ik moest vluchten.” Met een twinkeling in zijn felblauwe ogen legt hij uit wat hij geschilderd heeft. Op een plaatje is te zien hoe de Russische president Vladimir Poetin als een marionet bespeeld wordt door oligarchen. Op zijn hoofd een bril met dollartekens erop. Al in 2017 stond de speciale politie voor zijn deur, vertelt hij, met de boodschap: als je nog meer van dit soort schilderijen maakt, kom je in de gevangenis.

Poetin wordt bespeeld door olichargen, door Aleksei Zakamennitsj. Beeld
Poetin wordt bespeeld door olichargen, door Aleksei Zakamennitsj.

Er speelt een vluchtige grijns over de lippen van Sokolov als hij de telefoon pakt om naar het schilderij te kijken. “Er zitten veel details, in” zegt hij. De oligarchen zijn uitgebeeld zoals in dat de Sovjetperiode met de bourgeoisie, de rijken – de slechteriken – gebeurde. “Moedig hoor.”

Zelf werkte Sokolov naar eigen zeggen voor de FSB, de Russische geheime dienst. Tegelijkertijd deed hij vrijwilligerswerk voor het team van oppositieleider Aleksej Navalny. Hij blijft geheimzinnig over wat hij precies deed. In december vorig jaar ging hij naar Georgië voor een “klus”. Eind februari wist hij: ik kan niet meer terug. Ook hij pakt zijn telefoon en laat een filmpje zien.

Vladimir Poetin met een tatoeage van dictator Joseph Stalin op zijn borst, door Aleksei Zakamennitsj. Beeld
Vladimir Poetin met een tatoeage van dictator Joseph Stalin op zijn borst, door Aleksei Zakamennitsj.

“Ik ben tegen Poetin”

“Ik ben tegen Poetin,” schreeuwt hij voor een menigte op een plein in Tbilisi. Er klinkt gejuich. “Alsjeblieft, Georgië, stuur mij naar Oekraïne om te vechten tegen mijn volk.” Meer gejuich. “Slava Ukraini”. Na die toespraak kreeg hij berichten van zijn ex-collega’s bij de FSB, zegt hij. “Als ik terug zou gaan, zouden ze me oppakken, of erger.” Hij neemt een slokje uit een grijze mok. Er zit een paars drankje in – Fanta gemixt met wodka.

Ze willen alle drie zo snel mogelijk asiel krijgen in Nederland. Het is nog maar de vraag of en wanneer dat gaat gebeuren. Op dit moment krijgen volgens een woordvoerder van Vluchtelingenwerk alleen Russen die lhbti+’er zijn, of die kunnen bewijzen dat ze gezocht worden door de geheime diensten een kans op een verblijfsvergunning.

De verwachting is dat dit beleid wordt aangepast. Wanneer er meer duidelijkheid komt, kon een woordvoerder van de verantwoordelijke staatssecretaris Eric van der Burg van justitie en veiligheid dinsdag niet zeggen. Op dit moment worden de aanvragen van Russen niet in behandeling genomen, zodat ze niet teruggestuurd kunnen worden. Dat betekent voor de drie mannen dat ze nog wel even in het opvangcentrum zitten.

Het lijkt ze niet te deren – alles beter dan de Russische gevangenis, vinden ze. Of teruggaan naar Rusland en Poetin noodgedwongen steunen, om een straf te vermijden. Want dat zou betekenen dat ze hun woorden moeten inslikken, nederig moeten zijn, hun vrijheid moeten opgeven.

Lees ook:
Gevluchte Russische ballingen schamen zich kapot
Sinds het uitbreken van de oorlog in Oekraïne verruilden zo’n 40.000 Russen hun thuisland voor buurland Georgië. Geen van hen is positief over de toekomst of een eventuele terugkeer naar huis.

Russen in Nederland over hoe de oorlog hun families verscheurt: ‘Mijn vader zegt dat je de Oekraïense nazi’s moet verdelgen’
De oorlog in Oekraïne
schuurt binnen Russische families. Drie Russische vrouwen in Nederland over hun verslechterde relatie met hun ouders. ‘Je drijft verder weg van je wortels, zei mijn vader tegen me.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden