null Beeld Eva Besnyö - MAI
Beeld Eva Besnyö - MAI

EmancipatieInterview Renée Römkens

Derksen gecanceld door nieuwe preutsheid? ‘Die zogenaamde vrije jaren zeventig waren vooral vrij voor mannen’

Criminoloog Renée Römkens is gespecialiseerd in gendergerelateerd geweld. Hoe kijkt zij naar het debat over seksueel grensoverschrijdend gedrag? ‘We bevinden ons op een omslagpunt.’

Robin Goudsmit

Met liefde maakt emeritus hoogleraar Renée Römkens tijd vrij in haar drukke agenda. Ze wil graag haar bevindingen delen over het debat over seksueel grensoverschrijdend gedrag dat in de samenleving woedt.

“We bevinden ons op een historisch omslagpunt”, zegt criminoloog Römkens, die is gespecialiseerd in gendergerelateerd geweld. “Niet alleen spreken steeds meer vrouwen zich uit, gedreven door MeToo, er zijn ook daadwerkelijk consequenties voor mannen die de fout in gaan. Ali B., Harvey Weinstein: voor het eerst moeten zij nu een prijs betalen voor hun gedrag.”

Römkens is verbonden aan de UvA. Ze werkt samen met Anja Meulenbelt en Tessel ten Zweege aan een boek over hoe het denken over geweld tegen vrouwen in de loop der tijd is veranderd. Dat boek komt pas volgend jaar uit, maar het onderwerp staat al volop in de belangstelling, na de ophef over The voice of Holland en onlangs nog weer de opmerkingen van Johan Derksen in het programma Vandaag Inside.

‘Je creëert nu zelf het podium voor je protest’

Er zijn haar een paar dingen opgevallen in het maatschappelijke debat over die twee kwesties, zegt Römkens: “Steeds meer mensen spreken zich uit. Dat is een gigantische verschuiving die mede mogelijk is gemaakt door sociale media. Twintig, dertig jaar geleden moest je letterlijk de straat op, nu creëer je zelf het podium voor je protest.”

De vrouwenbeweging is één van de succesvolste sociale bewegingen van de twintigste eeuw. Zulk succes roept ook onvermijdelijk weerstand op, stelt Römkens. En dat zien we terug in het huidige debat. “Er is een stroming binnen het debat die roept: wat doen mensen moeilijk over een fout grapje! De vrijheid van meningsuiting zou onder druk staan, dit zou het begin zijn van nieuwe preutsheid.”

De komende tijd zal de weerstand nog niet verdwijnen, denkt ze. “We bevinden ons in een overgangsfase in de verhoudingen tussen vrouwen en mannen. Verandering van maatschappelijke machtsverhoudingen schept ook onzekerheid.”

18 december 1976: protestdemonstratie van ‘Wij vrouwen eisen’. Baas in eigen buik. Beeld Hollandse Hoogte / Han Singels
18 december 1976: protestdemonstratie van ‘Wij vrouwen eisen’. Baas in eigen buik.Beeld Hollandse Hoogte / Han Singels

Johan Derksen is nu een van de vaandeldragers van de tegenbeweging die u schetst.

“Wat ik interessant vind aan de VI-kwestie is dat je daar een drietrapsraket ziet. In eerste instantie krijgt Derksen inderdaad de lachers op zijn hand. Maar daarna komt er een tegenreactie. Op dag twee zie je daarom een ontkenning en verschuiving: dát heb ik niet gezegd, zo erg was het niet. En op dag drie, als duidelijk wordt dat de tegenreactie zeer ernstig is, komt de omkering. Dan is diegene die de foute grappen heeft gemaakt, het slachtoffer; hij zou gecanceld zijn door de woke-beweging.

“Dit is de perfecte illustratie van toxische masculiniteit. Het gaat alleen over het perspectief van mannen. Met vrijwel geen woord wordt gerept over wat dit voor de betrokken vrouw heeft betekend. Die focus op de man brengt ook een soort generalisatie met zich mee. Alsof alle mannen dit soort zogenaamde jeugdzondes zouden hebben begaan. Dat vind ik een fascinerende mengeling van seksisme en arrogantie. Maar vergeet overigens niet dat de Johan Derksens van deze wereld een marginale groep zijn. Ze voeren een achterhoedegevecht en dat weten ze.”

Niet alleen Derksen voelt zich ingeperkt, er zijn meer mannen die vinden dat ze nu gedwongen worden om op hun woorden te letten.

“Ik hoor ook van mannen dat ze geen compliment meer durven te maken. Ik begrijp dat ze onzekerheid ervaren, maar ik zou hun willen vragen om hun reactie eens te gaan onderzoeken. Het gaat hier om een groter vraagstuk: hoe bereiken we dat vrouwen zich veiliger voelen?

“Sommige mannen hebben sterk het gevoel dat hen iets wordt afgenomen. Dat klopt ook. Er wordt gevraagd om iets te geven: empathie. Bij VI werd gesproken over vrouwen als een opening waar iets in past. Een kaars, misschien een honkbalknuppel. Dat mag niet meer, zonder instemming. Ik vind dat winst voor een samenleving waarin we op een beschaafde manier met elkaar om willen gaan.”

null Beeld ANP
Beeld ANP

Een andere klacht die door Derksen ook in de samenleving klinkt, is dat mensen vroeger vrijer waren op seksueel gebied. In de jaren zeventig bijvoorbeeld. Klopt dat?

“Dat beeld is vooral door mannen geschetst. De liberalisering van de seksuele moraal ging toen vooral over dat vrouwen en meisjes geacht werden om mee te gaan in wat mannen wenselijk vonden.

“In de jaren zeventig kwam de vrouwenbeweging daartegen in opstand. Die vrouwen vroegen zich af: wat hebben wij gewonnen bij de seksuele revolutie? Zij wilden het hebben over hún behoeften. Dat resulteerde in een evolutie van de seksuele revolutie.

“Het is natuurlijk niet toevallig dat juist een aantal mannelijke mastodonten schermen met hun idee van de seksuele revolutie. Ik behoor zelf tot de generatie die het staartje ervan nog heeft meegemaakt en ik kijk toch met enige verbazing naar het beeld waarin zij zijn blijven steken.”

We hebben het nu steeds over mannen. Wat is de relatie tussen mannelijkheid en seksueel grensoverschrijdend gedrag?

“Aan vrouwelijkheid en mannelijkheid hangen allerlei normen. Maar vooral bij mannelijkheid is er ook sprake van een soort bewijslast: je moet laten zien dat je een stoere man bent die de touwtjes in handen heeft en superieur is aan anderen, vooral vrouwen. Dat kan leiden tot excessen.

“ In de huidige maatschappij is het denken over gender verruimd. Dat is cruciaal, want binair denken over mannelijkheid en vrouwelijkheid zet mensen klem.”

Maatschappelijke onrust over seksueel geweld en grensoverschrijdend gedrag dooft nog niet uit

Bij Slachtofferhulp en het Centrum Seksueel Geweld komen meer telefoontjes binnen van slachtoffers van zedenmisdrijven, schreef nu.nl deze week. Zij zeggen last te hebben van herbelevingen van hun trauma’s vanwege het opgelaaide debat over seksueel geweld na de opmerkingen van Johan Derksen.

In de zeden- en afperszaak tegen Michael M. alias ‘Mr. Dark’ deze week verwees het OM naar de ophef rond Johan Derksen. M. stond terecht voor het afpersen en misbruiken van tien minderjarige meisjes. Ook zou hij duizenden extreme seks- en verkrachtingsvideo’s van vrouwen, maar ook kinder- en dierenporno hebben verhandeld. “Zolang het inbrengen van een kaars bij een bewusteloze vrouw op tv een jeugdzonde genoemd kan worden, mannen aan die tafel hierom lachen, weten we dat er een afzetmarkt is voor dit soort praktijken”, aldus het OM.

Lees ook:

‘Dolle Mina’ Annemieke (23) is solidair met de Amerikaanse vrouw en organiseert demonstratie

Ontzet was Annemieke van Straalen toen ze hoorde hoe het recht op abortus in Amerika waarschijnlijk wordt beperkt. Ze liet het er niet bij zitten. Zaterdag dus een demonstratie op de Dam.

Hoe doe je dat, mannen als Derksen aanspreken op hun ‘grappen’?

Niemand ging tegen Johan Derksen in, toen hij aan de talkshowtafel van Vandaag Inside vertelde dat hij een vrouw heeft misbruikt. Hoe hadden ze hem aan kunnen spreken op zijn gedrag?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden