Dublinverordening

Deens migratiebeleid duwt tientallen Syrische vluchtelingen richting Nederland: ‘Ik kan eindelijk ontspannen’

null Beeld Sjoerd van Leeuwen
Beeld Sjoerd van Leeuwen

Denemarken besloot in 2019 dat de situatie in Syrië veilig genoeg is om sommige vluchtelingen terug te laten keren. Veel Syriërs weken daarop uit naar andere Europese landen, waaronder Nederland. Daar stuitten ze vaak ook op een dichte deur. Maar soms ook niet.

Fernande van Tets

“Mijn oom is vorige week op straat neergeschoten door het leger. Het is niet veilig voor mijn familie om terug te keren naar Syrië”, zegt Rana met een trillende stem in een zaal van de rechtbank in Zwolle. Tranen lopen over haar wangen.

Nederland stuurt vooralsnog geen vluchtelingen terug naar Syrië, maar Denemarken heeft die intentie wel. De 30-jarige vrouw vluchtte in 2015 naar Denemarken, waar ze een nieuw leven opbouwde. Ze trouwde en kreeg een zoon. Haar ouders en twee broers waren ook naar Denemarken gevlucht. Iedereen leerde Deens en keek vooruit naar een nieuw leven. Maar in december 2020 kreeg Rana te horen dat haar verblijfsvergunning werd ingetrokken.

Opnieuw beoordeeld

Hoewel ngo’s regelmatig rapporteren dat Syrische vluchtelingen die terugkeren het risico lopen te worden gemarteld of te verdwijnen, besloot Denemarken in 2019 dat Damascus en omstreken als veilig gebied konden worden beschouwd. De sociaaldemocratische regering verklaarde dat alle Syriërs die uit dat gebied kwamen en een tijdelijke verblijfsvergunning hadden, zo’n 1250 in totaal, opnieuw beoordeeld zouden worden.

De Deense beleidswijziging heeft Rana’s familie uit elkaar getrokken; haar twee broers mogen wel in Denemarken blijven omdat zij concreet gevaar lopen. Zij zouden verplicht het leger in moeten bij terugkeer naar Syrië. Maar Rana's ouders en zijzelf kregen te horen dat ze moesten vertrekken. Ze zijn bang om terug te keren naar een gebied dat in handen is van het regime van president Bashar al-Assad. Meerdere familieleden zitten al jaren vast in de beruchte gevangenissen, vanwege hun deelname aan demonstraties.

Denemarken doet niet mee aan de terugkeerrichtlijn

In het voorjaar van 2021 vluchtte Rana met haar inmiddels 5-jarige zoon naar Nederland, waar haar zus woont. Rana deed haar verhaal eerder in Trouw. Inmiddels is haar zaak in behandeling genomen. De Immigratie en Naturalisatie Dienst (IND) stelt dat op basis van de Dublinverordening-II het eerste land waar ze asiel aanvroeg, Denemarken, verantwoordelijk is voor haar.

De Deense regering streeft expliciet naar ‘nul asielzoekers’. Om die reden draaide het land de duimschroeven de afgelopen jaren aan. In 2016 verkortte Denemarken de lengte van de vluchtelingenstatus van vijf naar twee jaar. Ook het recht op gezinshereniging werd aangescherpt; dat werd pas mogelijk na drie jaar. En afgelopen mei stemde het Deense parlement voor wetgeving die het mogelijk maakt asielzoekers naar een partnerland buiten Europa over te plaatsen, om daar hun aanvraag af te handelen. Al deze maatregelen druisen in tegen Europese richtlijnen rondom migratie, maar Denemarken doet daar niet aan mee vanwege een zogeheten opt-out, een Europese uitzonderingsregel. Het land doet ook niet mee aan de terugkeerrichtlijn, dat een land verplicht te onderzoeken of terugkeer mogelijk is.

Het besluit van de Denen om verblijfsvergunningen in te trekken is controversieel. Bijna alle experts die meewerkten aan het rapport dat de Deense immigratiedienst gebruikte om Damascus en omstreken als veilig te bestempelen, hebben publiekelijk hun handen van de conclusies af getrokken. In september en oktober verschenen rapporten van de mensenrechtenorganisaties Amnesty International en Human Rights Watch, die stelden dat tientallen vluchtelingen die terugkeerden naar regeringsgebied, waaronder Damascus en omstreken, onmiddellijk werden opgepakt en gemarteld. Een handvol terugkeerders overleefde hun arrestatie niet.

Foltering, fysiek en seksueel geweld

Alleen het feit dat iemand gevlucht is, maakt ze voor het Syrische regime verdacht, herhaalde het Europees Ondersteuningsbureau voor Asielzaken (EASO), dat Europese landen adviseert over asielbeleid. Het laatste Nederlandse ambtsbericht (2021) spreekt van “de vele obstakels en bedreigingen waarmee de terugkeer van intern ontheemden en vluchtelingen nog steeds wordt geconfronteerd, met name gedwongen dienstplicht, willekeurige detentie, gedwongen verdwijningen, foltering, fysiek en seksueel geweld, discriminatie bij de toegang tot huisvesting, land en eigendommen evenals slechte of niet bestaande basisvoorzieningen.” Nederland stuurt dan ook geen vluchtelingen terug naar Syrië. Daarmee sluit het Nederlandse beleid aan bij de standpunten van de Europese Unie en de VN Vluchtelingenorganisatie UNHCR.

null Beeld Sjoerd van Leeuwen
Beeld Sjoerd van Leeuwen

Toch zet Denemarken door. Vooralsnog hebben de Deense autoriteiten 850 verblijfsvergunningen bekeken en meer dan driehonderd vergunningen opgezegd. In een derde van de gevallen werd die beslissing in beroep bevestigd.

Schimmelende douches

Denemarken kan vooralsnog niemand uitzetten omdat de Deense regering geen diplomatieke banden onderhoudt met het Assad-regime. Rana kreeg 18.000 euro aangeboden om ‘vrijwillig’ naar Syrië terug te keren. Als dit soort giften niet werken, wordt er meer druk uitgeoefend. Een vluchteling wiens verblijfsvergunning wordt ingetrokken, moet naar een uitzetcentrum. Daar mag niet gewerkt worden en er is geen onderwijs, ook niet voor kinderen en weinig toekomstperspectief. Syriërs sturen elkaar filmpjes door van onhygiënische omstandigheden, zoals schimmelende douches.

Veel Syrische vluchtelingen zien dat niet zitten en beproeven hun geluk elders in Europa. Onderzoek uitgevoerd door Trouw en verschillende Europese media in samenwerking met onderzoekscollectief Lighthouse reports ontdekte dat er sinds 2019 veel meer Syriërs Denemarken hebben verlaten dan voorheen bekend was. In totaal zijn minstens 400 Syriërs vertrokken naar in ieder geval vier landen: België, Nederland, Zweden en Duitsland.

Vijftien Syriërs naar Nederland

Sinds 2019 vluchtten minstens veertig Syriërs vanuit Denemarken naar Nederland. Dit gaat alleen om asielzoekers van wie vingerafdrukken werden afgenomen tijdens hun aanvraag in Denemarken. Minderjarigen of Syriërs die in het kader van familiehereniging naar Denemarken kwamen, komen niet in deze cijfers voor. Een artikel in de Deense krant Jyllands Posten citeerde in november de Deense immigratiedienst. De afgelopen maanden zouden alleen al vijftien Syriërs naar Nederland zijn vertrokken.

Nog eens 265 gingen naar Duitsland, 54 naar België en 44 naar Zweden, aldus informatie opgevraagd door Trouw, de Belgische bladen Knack en Le Vif, het Duitse Der Spiegel, het Syrische Rozana Radio, de Zweedse krant Sysdsvenskan en de EU Observer. Het totale aantal Syriërs dat Denemarken verliet, ligt waarschijnlijk hoger, aangezien dit slechts vier Europese landen betreft.

Daarmee plaatst het Deense beleid andere landen in een lastig parket. Volgens de Dublinregeling is Denemarken verantwoordelijk voor de Syriërs. Onder de Geneefse Conventies bestaat er een verbod op het terugsturen van vluchtelingen naar een land waar ze gevaar lopen. Iemand terugsturen naar een land dat deze persoon vervolgens doorstuurt naar onveilig gebied is een schending van de conventie, en mogelijk in strijd met het internationaal recht. Een rechtbank in Berlijn oordeelde vorig jaar dat Denemarken geen veilig oord meer is voor Syrische vluchtelingen. De rechter kende een verblijfsvergunning toe aan een Syrische familie.

Geen diplomatieke relaties

Dat is precies waarom Rana’s advocaat, Marq Wijngaarden, bezwaar heeft aangetekend bij de Raad van State, het hoogste gerechtshof voor vreemdelingenzaken. Hij is het niet eens met de bepaling van de IND dat Rana terug moet naar Denemarken. Hij is niet de enige. Hij vindt dat er niet van uitgegaan kan worden dat Denemarken zich aan haar internationale verplichtingen houdt.

De argumentatie strookt met eerdere zaken dit jaar. Er is sprake van “systeemgelateerde tekortkomingen in de opvang en de rechtsbescherming van asielzoekers”, aldus Wijngaarden, “omdat Denemarken in beginsel naar Syrië uitzet, en dat alleen niet doet omdat er een praktische belemmering is. Ze hebben op dit moment geen diplomatieke relaties. Op het moment dat er een ambassadeur van Denemarken naar Syrië gaat, kunnen al die Syriërs die daar asiel geweigerd is mee.”

‘Het hangt van de rechtbank af’

Sommige Nederlandse rechters oordelen al in het voordeel van de vluchtelingen. De rechtbank in Den Bosch oordeelde in september dat twee Syrische vrouwen in ieder geval tijdelijk mochten blijven totdat het Europese Hof van Justitie uitspraak doet over hoe rechters in de ene lidstaad moeten oordelen over het wel of niet veilig terugsturen van vluchtelingen door een andere lidstaat. Dat antwoord wordt pas in september 2022 verwacht. “Voor een Syriër die uit Denemarken naar Nederland is gevlucht hangt het op dit ogenblik helemaal van de rechtbank af waar je terechtkomt, en of je vooralsnog in Nederland mag blijven of niet. En dat is natuurlijk niet de bedoeling,” aldus Wijngaarden. “Dat is rechtsongelijkheid.”

Rana maakt de ongelijkheid op een persoonlijke schaal mee. Haar ouders, die in juni naar Nederland kwamen, kregen onlangs bericht van de IND dat hun aanvraag niet onder ‘Dublin’ zal vallen, maar als nieuwe zaak behandeld zal worden. Daarmee is de kans op succes groot; Nederland kende in 2020 in 90 procent van de Syrische asielaanvragen een verblijfsvergunning toe. “We weten nog niet wanneer hun zaak zal worden behandeld, want het is nu heel erg druk bij de IND”, zegt Rana.

Nieuwe aanvraag indienen

Mogelijk heeft die drukte er iets mee te maken. De afgelopen maanden kwamen er grote aantallen asielzoekers in Nederland aan. Advocaten verwachten daarom dat sommige nieuwe aanvragen niet binnen zes maanden zullen worden behandeld. Dan verloopt de Dublintermijn en kunnen mensen niet meer worden overgedragen. Zij mogen dan een nieuwe aanvraag indienen.

Corona vormt een extra belemmering voor overdracht; mensen die positief testen of een PCR-test weigeren kunnen niet worden overgedragen aan een andere lidstaat. De IND kon geen cijfers verstrekken over het aantal Syriërs dat zij de afgelopen jaren naar Denemarken terugstuurde.

In België komt het verstrijken van de Dublintermijn vaker voor. Van de 54 Syriërs die er sinds 2019 aankwamen, zijn er slechts twee daadwerkelijk teruggestuurd naar Denemarken. De Belgische staatssecretaris voor asiel en migratie, Sammy Mahdi, hekelt het Deense beleid. “Er is in Europa een race to the bottom aan de gang,” zegt Mahdi.

Hij ziet de oplossing in meer Europese samenwerking, zoals het Europese Migratiepact, waarbij alle migranten aan de buitengrenzen gescreend worden en bepaald of bescherming nodig hebben. “Zolang er geen ander gezamenlijk Europees beleid komt, zullen landen grijze zones opzoeken om de asieldruk te verleggen naar andere Europese landen.”

‘Hier in Nijmegen glimlacht iedereen’

Ondertussen blijven er Syriërs naar Nederland komen. De Syrische vluchteling Wael werd samen met zijn vrouw en drie kinderen in oktober 2021 door vrienden naar Nederland gereden. Hij vertrok een paar dagen voordat zijn verblijfsvergunning in Denemarken verliep. De grafisch ontwerper heeft zijn eerste gesprek met de IND achter de rug en is positief gestemd over de toekomst. Met name de diversiteit die hij op straat ziet spreekt hem aan. “Het is echt een ander gevoel hier, van het weer tot de mensen. Het is hier veel warmer, er zijn veel verschillende mensen, er worden veel talen gesproken, hier in Nijmegen glimlacht iedereen”, zegt hij terwijl hij een slok thee neemt. “Ik kan eindelijk ontspannen. De afgelopen twee jaar in Denemarken waren heel stressvol. Denemarken is geen gemakkelijke plek om te wonen. De mensen zijn vaak aardig maar de regering, de politici proberen te zeggen: ‘Je bent niet gewild, ga naar huis’.”

Rana mag in elk geval tot de uitspraak van de Raad van State in Nederland blijven. Haar zoon gaat naar de lokale school en leert snel Nederlands. Rana zit gestrest in het huis van haar zus, waar ze al negen maanden een enkel bed deelt met haar nichtje. De onzekerheid is slopend, zegt ze. Vroeger droomde ze van een eigen kapsalon, inmiddels zijn haar wensen simpeler. “Het enige dat ik wil is dat ik mag blijven. Mijn droom is dat ik een verblijfsvergunning krijg.”

De namen van Rana en Wael zijn bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook:

In Denemarken zijn de Syrische Rana en zoontje Amir (4) niet langer welkom, dus klopten ze aan in Ter Apel

Nu gevluchte Syriërs niet meer welkom zijn in Denemarken, zoeken ze hun heil in Nederland, dat Syrië tot nu toe als onveilig bestempelt. Maar of dat zo blijft is onzeker. ‘Dit is uitrookbeleid.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden