AnalyseNieuw kabinet

De winst verzilveren wordt lastig voor Kaag, nu haar gewenste coalitiepartners verzwakt zijn

Sigrid Kaag (D66) en Jesse Klaver (GroenLinks) tijdens een bijeenkomst met Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib op de dag na de Tweede Kamerverkiezingen. Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66) en Jesse Klaver (GroenLinks) tijdens een bijeenkomst met Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib op de dag na de Tweede Kamerverkiezingen.Beeld ANP

Wie gaat het land besturen? In ieder geval VVD en D66, dat is vrijwel zeker. De tragiek van winnaar D66 is dat haar gewenste coalitiepartners verzwakt zijn.

In de Rooksalon zitten ze donderdagmiddag allemaal om de tafel. Winnaars en verliezers, de een nog brak van het feestje, de ander aangeslagen door de electorale dreun van de kiezer. Winnaars Rutte, Kaag en Baudet zitten naast elkaar, tegenover hen praten verliezers Ploumen en Hoekstra op zachte toon. Met een elleboog heeft Rutte vrolijk enkele nieuwkomers begroet.

Twee vrouwen als verkenner

Over één ding waren ze het snel eens, vertelt Kamervoorzitter Khadija Arib even later. Twee vrouwen zullen vanaf maandag de opties voor een coalitie verkennen, oud-minister en senator Annemarie Jorritsma (VVD) en demissionair minister en vice-premier Kajsa Ollongren (D66). Een unicum, deze wens van D66, want normaal draagt alleen de grootste partij een verkenner voor.

“Een complexe verkiezingsuitslag”, zegt Jorritsma bij de eerste persconferentie. “VVD en D66 hebben gescoord, maar een aantal kleinere partijen niet zo goed. Dat maakt het ingewikkeld.” Volgens Ollongren zullen de verkenners zich ‘dienstbaar’ opstellen. Zij maken een verslag waarover de nieuwe Tweede Kamer op haar eerste officiële werkdag, 31 maart, zal debatteren.

null Beeld Brechtje Rood
Beeld Brechtje Rood

Daarna begint het werk pas echt. Sinds 2012 beslist de Kamer zelf over het proces van formatie. Arib zal dan op advies van partijen een (in)formateur benoemen. VVD en D66 vormen vrijwel zeker de kern van een nieuwe coalitie, gezien hun omvang. Wie vervolgens zal aanschuiven, is méér dan een simpele rekensom. Op grond van de – nog altijd voorlopige – uitslag zijn een aantal meerderheidscoalities mogelijk. Mooi meegenomen als zo’n coalitie ook een meerderheid in de Eerste Kamer oplevert, maar het is niet noodzakelijk. Premier Rutte heeft jaren zonder zekere steun in de senaat geregeerd.

Wie durft mee te doen

Belangrijker zijn de voorkeuren die de twee grootste partijen al hebben uitgesproken. Sigrid Kaag wil haar ‘progressieve ambitie’ waarmaken. Maar haar potentiële partners op links zijn verzwakt. De PvdA van Lilianne Ploumen, die haar huidige zetelaantal behoudt, is de meest waarschijnlijke kandidaat. Kaag zal hopen op twee linkse partners, maar GroenLinks lijkt na het dramatische verlies uitgesloten. Bovendien voelt Rutte daar weinig voor. De VVD-leider wil het liefst het CDA er weer bij. Maar de christen-democraten zijn even uitgeschaatst, en zullen niet meteen toehappen. Regeren met VVD, CDA en het conservatief-liberale JA21 is voor Kaag al helemaal niet aantrekkelijk.

Inhoudelijk kunnen enkele kwesties zand in de machine strooien. Doorregeren met de huidige coalitie (VVD, D66, CDA, CU) kan getalsmatig, maar de ChristenUnie ziet niets in de voltooid-levenwet van D66. Partijleider Gert-Jan Segers gaf al aan dat medisch-ethische kwesties voor hem prioriteit hebben. Ook klimaatbeleid vormt een twistappel. Halvering van de veestapel en een forse verduurzaming van de landbouw – een wens van D66 – zit er niet in als ze het CDA aan tafel willen krijgen. Migratie is een beurse plek van de huidige coalitie. Zowel ChristenUnie als D66 viel de Moria-deal over Griekse vluchtelingen in het vorige kabinet heel zwaar. En GroenLinks liet in 2017 een formatiepoging met de VVD stranden op migratie.

Gelet op de uitslag zouden D66 en VVD eerst naar rechts moeten kijken, waar het populistische blok PVV, FvD en JA21 gezamenlijk enkele zetels won ten opzichte van 2017. Forum voor Democratie haalde in percentages de grootste winst. “Wij mogen daarom het initiatief nemen”, aldus Thierry Baudet bij aankomst op het Binnenhof donderdagmiddag. Hij wil een zakenkabinet zonder ‘dichtgetimmerd coalitieakkoord’. Maar D66 en VVD hebben net als de meeste partijen samenwerking met Baudet uitgesloten, vanwege de racistische uitlatingen binnen die partij.

Alle partijen hopen op een snelle formatie, vanwege de coronacrisis. Een optimistische Jorritsma: “Het zou fantastisch zijn als ze er vóór de zomer uit zijn. Maar daar gaan wij niet over.”

Lees ook:

Sigrid Kaag leidt D66 naar historische overwinning

D66 blijkt de grote verrassing van deze verkiezingen, vooral dankzij een nieuwe, bevlogen lijsttrekker. Haar ferme weerstand tegen Wilders’ beschuldigingen heeft haar veel steun opgeleverd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden