Slavernijverleden

De vraag wat te doen met het slavernijverleden verdeelt Nederland

Afgelopen zomer werd bij het nationaal monument slavernijverleden in het Amsterdamse Oosterpark herdacht dat Nederland dat 157 jaar eerder de slavernij afschafte. Beeld Olaf Kraak
Afgelopen zomer werd bij het nationaal monument slavernijverleden in het Amsterdamse Oosterpark herdacht dat Nederland dat 157 jaar eerder de slavernij afschafte.Beeld Olaf Kraak

Twee derde van de autochtone Nederlanders vindt excuses voor slavernij geen goed idee, terwijl Nederlanders met een migratieachtergrond daar in ruime meerderheid wel voor voelen. Werk aan de winkel voor een volgend kabinet.

Als het gaat om de verwerking van ons slavernijverleden is de kloof groot, zo blijkt uit een peiling van onderzoeksbureau I&O Research in opdracht van Trouw. Die kloof dichten wordt voor een komend kabinet lastig, maar niets doen is geen optie.

Minister Ollongren van Binnenlandse Zaken heeft deze zomer een ‘Adviescollege dialooggroep slavernijverleden’ benoemd, die gesprekken voert over het slavernijverleden. “We doen dat met mensen uit sport, bedrijfsleven, cultuur en andere sectoren”, vertelt voorzitter Dagmar Oudshoorn. “Ik kan niet vooruitlopen op de uitkomsten van de dialoog die we voeren, maar het kan zomaar zijn dat het onderwerp excuses daarin zal opkomen. Als je kijkt in de samenleving, en ook naar de cijfers uit jullie onderzoek, dan kun je wel zien dat het leeft.”

Het adviescollege dat Oudshoorn voorzit is door de corona-epidemie gehinderd in zijn werkzaamheden, maar met een advies komt het zeker. “We hebben ook opdracht na te gaan of er reden bestaat om een wet aan te nemen waarin de slavernij en slavenhandel die in het verleden hebben plaatsgevonden als misdaad tegen de menselijkheid worden aangemerkt. Ook bekijken we of in zo’n wet garanties dienen te komen voor de oprichting en instandhouding van een nationaal monument slavernijverleden, een kenniscentrum slavernijverleden en een slavernijmuseum.”

‘Blank overheerst nog steeds’

Als het gaat om het aanbieden van excuses voor slavernij, om onderzoek naar het slavernijverleden en het op gang brengen van de dialoog, dan zal het animo bij een volgend kabinet vermoedelijk wel afhangen van de samenstelling ervan, met name van hoe sterk CDA en VVD erin vertegenwoordigd zijn. Hun kiezers hechten immers weinig belang aan dat soort zaken, zo blijkt uit de peiling.

I&O-onderzoeker Wietse van Engeland: “Over het algemeen laat dit onderwerp autochtone Nederlandse kiezers koud. Ze zien wel de ernst van het slavernijverleden, maar de noodzaak van excuses en historisch onderzoek voelen ze over het algemeen niet.”

null Beeld Sander Soewargana
Beeld Sander Soewargana

Maar de heftigheid waarmee sommige deelnemers aan de enquête reageerden op open vragen is er niet minder om. “Blank overheerst nog steeds, net zoals het verschil tussen man/vrouw. Excuses geven erkenning aan de vreselijke slavenhistorie en openen de deur naar de gelijkheid”, schreef een VVD-kiezer met Surinaamse of Antilliaanse achtergrond. “Ze moeten ons dankbaar zijn dat we hun voorouders als slaven verhandelden, anders zaten ze nu nog met honger in donker Afrika”, schreef een autochtone PVV-aanhanger.

Van Engeland: “Het doet me aan ons onderzoek over Zwarte Piet denken: sommigen hebben het gevoel dat ze aangevallen worden en als racist worden bestempeld, anderen bestrijden een, in hun ogen, erg onrechtvaardige maatschappij.”

Trend

Excuses maken voor misdaden uit het verleden: je kunt haast spreken van een trend. Koning Willem-Alexander deed het vorig jaar voor de geweldsontsporingen in Indonesië na afloop van de Tweede Wereldoorlog. Premier Rutte deed het ook, tijdens de Nationale Holocaust Herdenking, ‘voor het overheidshandelen van toen, nu de laatste overlevenden nog onder ons zijn’.

Kransen aan het slavernijmonument aan de Rotterdamse Lloydkade. Beeld ANP
Kransen aan het slavernijmonument aan de Rotterdamse Lloydkade.Beeld ANP

Maar de laatste overlevenden van de slavernij zijn niet meer in leven, en niet alleen Rutte ziet excuses daardoor als zinloos: 43 procent van de Nederlanders in de enquête vindt dat ook. In de Surinaamse en Antilliaanse gemeenschap vindt 64 procent excuses juist wél zinvol, als erkenning voor de nazaten van slaafgemaakten. Al vreest onder hen 37 procent dat het niet helpt in de strijd tegen racisme.

Ook andere bezwaren tegen excuses hangen samen met het feit dat het anderhalve eeuw geleden is dat de slavernij is afgeschaft. “Dan is het eind zoek, dan zou je ook excuses moeten aanbieden voor heksenvervolging en kinderarbeid”, onderschrijft 63 procent.

Miljoenenclaims

39 procent van de Nederlanders vreest dat excuses zouden kunnen leiden tot miljoenenclaims. Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders zijn er weliswaar vaker voorstander van om financiële consequenties te verbinden aan excuses (32 procent tegenover 7 procent van de autochtone Nederlanders). Maar ‘miljoenenclaims’, dat lijkt slechts 20 procent van hen reëel.

Waar slechts één op de drie Nederlanders excuses voor slavernij gepast vindt, pleiten Nederlanders met een migratieachtergrond daar juist voor. Vooral Surinaamse en Antilliaanse Nederlanders willen dat, maar Marokkaanse en Turkse Nederlanders ook. Dat is opmerkelijk, want nazaten van slaafgemaakten zijn zij niet, en de slavernijgeschiedenis van het Ottomaanse Rijk en Marokko is in hun herkomstlanden nauwelijks onderwerp van debat.

Opmerkelijk is ook dat Nederlanders met een Indonesische of Indische (gemengde) achtergrond een middenpositie innemen tussen autochtonen en migranten. Amsterdam en Rotterdam hebben in hun slavernij-onderzoeken wel aandacht geschonken aan de – zeer omvangrijke – slavernij in VOC-gebied.

Pijnlijke herinnering

Beide steden overwegen de regering te vragen om hun voorbeeld te volgen en een nationaal slavernij-onderzoek te starten. Slechts 28 procent van de Nederlanders vindt dergelijke onderzoeken ‘belangrijk’. Bijna de helft (47 procent) noemt het onbelangrijk; twee derde van de Surinaamse en Antilliaanse gemeenschap in Nederland vindt het juist wel belangrijk.

Ook vanuit het parlement zal er druk op de regering komen. Don Ceder, Amsterdams gemeenteraadslid voor de ChristenUnie, hoopt dat hij na de verkiezingen volgende maand als Kamerlid kan doen wat hij ook in Amsterdam heeft gedaan: zich hardmaken voor excuses. Hij staat op een – verkiesbare – vierde plek van zijn partij. Volgens het Trouw-onderzoek is slechts 36 procent van de CU’ers daar voor, maar ‘landelijk is de ChristenUnie voorstander van het maken van nationale excuses’, zegt hij.

“Voor veel mensen is Keti Koti, de jaarlijkse herdenking van de afschaffing van de slavernij, niet alleen een viering, maar steeds weer ook een pijnlijke herinnering aan het feit dat de overheid nog niet bereid is gebleken haar excuses aan te bieden. Hoe mooi zou het zijn als de overheid hier leiderschap in toont.”

Het gehele onderzoek leest u hier.

Lees ook:

Nederlanders vinden slavernijverleden ernstig, maar achten excuses niet op zijn plaats

Nederlanders vinden in meerderheid het aanbieden van excuses voor het Nederlandse slavernijverleden niet nodig. Dat blijkt uit een enquête van I&O research in opdracht van Trouw.

De antwoorden leggen een kloof in de Nederlandse samenleving bloot

De resultaten van de I&O-enquête

Komt dat langverwachte slavernij-excuus?

Andere landen en steden zijn al een stuk verder dan Nederland

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden