Vier uitdagingen

De visie op een aantal grote problemen ontbrak in de Troonrede, vier mensen komen wél met een oplossing

null Beeld Nanne Meulendijks
Beeld Nanne Meulendijks

Na Prinsjesdag klonk er vanuit allerlei hoeken onvrede over de plannen voor het komende jaar. Een visie op een aantal grote problemen in de samenleving ontbreekt. Te vaak stokt het bij: meer geld. Trouw vroeg vier mensen naar hun oplossing bij vier nijpende kwesties.

Laaggeletterdheid

In het onderwijs meer tijd vrijmaken voor lezen

“Wittgenstein zei al: de grenzen van mijn taal zijn de grenzen van mijn wereld”, zegt Annemiek Neefjes. “Welke maatschappelijke problemen je ook wilt aanpakken, van klimaat tot armoede, het begint met begrijpen wat er speelt. Daarvoor is de taal essentieel.”

Neefjes richtte in 2010 De Schoolschrijver op, een stichting met als doel van basisschoolleerlingen sterke lezers te maken. Kinderen inspireren tot lezen is niet voor alle leerkrachten een gemakkelijke opgave, “en ze moeten daarnaast ook nog zoveel”, zegt Neefjes. De Schoolschrijver betrekt kinderboekenschrijvers bij hun programma's om op school het enthousiasme voor lezen aan te wakkeren.

Dat het leesonderwijs in Nederland in het slop zit, is geen nieuws meer: in alle internationale onderzoeken dalen de vaardigheden van Nederlandse jongeren. Een derde van de basisschoolkinderen vindt lezen niet leuk en slechts een kwart beleeft er daadwerkelijk plezier aan. Ongeveer de helft van alle Nederlandse leerlingen in het voortgezet onderwijs houdt niet van lezen. Zo'n 2,5 miljoen Nederlanders zijn laaggeletterd. “Als we ooit hadden verwacht dat leesvaardigheid in de Troonrede zou worden benoemd, dan was het nu geweest. In vrijwel alle verkiezingsprogramma’s is de aanpak van laaggeletterdheid dit jaar ook genoemd.”

Een eerste stap om kinderen aan het lezen te krijgen zou kunnen zijn dat scholen zich wat meer richten op het kernvak taal, vindt Neefjes. “Kinderen krijgen meer ruimte om met taal te spelen, om verhalen te schrijven. Meer rust bij een boek, om de diepe rijkdom van taal te ontdekken. Schrijvers kunnen daarbij helpen, maar er zijn ook andere professionals die je erbij kunt betrekken.”

Het kost in het begin geld om een nieuw leescurriculum op te stellen dat echt stilstaat bij duurzaam leesplezier. “Het betekent dat je afscheid moet nemen van lesmethodes die eigenlijk weinig opleveren. Dat betaalt zich uiteindelijk uit. Het kabinet had, ook al is het demissionair, hier dit jaar echt voor kunnen – nee, voor móeten – kiezen.”

Laaggeletterdheid kan werkloosheid veroorzaken, armoede en een slechtere gezondheid. De maatschappelijke kosten zijn hoog. Neefjes: “Ieder jaar dat kinderen onvoldoende leesonderwijs krijgen, is een verloren jaar.” (Laura van Baars)

Annemiek Neefjes. Beeld chris van houts rv
Annemiek Neefjes.Beeld chris van houts rv

Personeelstekort in de zorg

Medewerkers voor de zorg behouden door ze vrij te laten

Edwin ten Holte ziet ze met lede ogen vertrekken: medewerkers met hart voor de zorg, die zijn opgeleid voor werken in de zorg en die toch overstappen naar een andere sector. Om mensen vast te houden moet je ze vrijlaten, is zijn overtuiging. Daarom deelt hij zijn medewerkers met negen andere zorginstellingen in Gelderland.

“Dan zie ik weleens een goudhaantje vertrekken. Dat is even slikken, maar ik krijg er weer anderen voor terug”, zegt Ten Holte, voorzitter van RIBW Nijmegen & Rivierenland, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg.

Het tekort aan medewerkers in de zorg is een van de problemen waar een nieuw kabinet mee te maken krijgt. Volgend jaar zijn er zo’n 70.000 zorgmedewerkers te weinig in Nederland. Voorkomen dat mensen de sector verlaten, is een van de manieren om dat tekort te verkleinen.

Het kabinet zou regionale samenwerking moeten stimuleren, vindt Ten Holte. Hij leidt niet alleen zijn eigen zorginstelling, maar ook de Werkgeverij, een verband van tien zorginstellingen die onderling personeel uitwisselen. Dat kan via detachering of door medewerkers helemaal te laten overstappen naar een andere werkgever, met behoud van hun vaste contract.

Ten Holte geeft een voorbeeld. “In de gesloten ggz, de geestelijke gezondheidszorg, is de werkdruk vaak hoog. Nu bieden wij ook ggz, maar zonder gesloten afdeling. Een medewerker die behoefte heeft aan minder werkdruk, zou een tijdje bij ons kunnen werken zonder dat hij meteen zijn baan kwijt is. Anders had hij de zorg misschien verlaten.” Omgekeerd heeft Ten Holte medewerkers die juist ervaring bij een gesloten ggz willen opdoen. Bevalt zo’n overstap, dan kan die permanent worden.

De Werkgeverij bestaat nu vier jaar en helpt jaarlijks zo’n zestig medewerkers aan een andere werkplek. Ten Holte kan het niet staven met cijfers, maar hij is ervan overtuigd dat hij zo medewerkers voor de zorg heeft behouden.

Regionale samenwerking op de arbeidsmarkt komt nog niet veel voor in Nederland, stelt Ten Holte. “De taak om dat te veranderen ligt primair bij de werkgevers”, stelt hij. Het kabinet zou het wel makkelijker kunnen maken, bijvoorbeeld door te voorkomen dat instellingen elkaar btw moeten berekenen bij het lenen van werknemers.

Verder leiden nieuwe regels en openbare aanbestedingen vaak tot onrust onder personeel. Ten Holte vindt dat de politiek bij ieder besluit moet meewegen wat dat betekent voor de werkdruk en autonomie van medewerkers. (Marten van de Wier)

Edwin ten Holte. Beeld
Edwin ten Holte.

Vastgelopen asielbeleid

Pak de oorzaak aan, niet de gevolgen

Zo’n 13.700 mensen vroegen vorig jaar asiel aan in Nederland. Een jaar eerder waren er 22.533 nieuwe asielaanvragen. De instanties die de asielzoekers moeten helpen, het COA en de IND, draaien overuren. Te verwachten valt dat de instroom van asielzoekers niet minder wordt, vanwege bijvoorbeeld de machtsovername van de Taliban in Afghanistan.

Volgens Mark Akkerman, onderzoeker bij Stop Wapenhandel en betrokken bij het Transnational Institute, moeten we daarom anders kijken naar hoe we omgaan met de inzet van militaire middelen en het tegenhouden van vluchtelingen aan de Europese grens. “Toen de Schengenzone werd ingesteld, gingen de binnengrenzen van Europa open en de buitengrenzen dicht. In 2015 escaleerde vervolgens de vluchtelingencrisis. Toen zijn die buitengrenzen nog steviger beveiligd, met militaire middelen en metershoge grensmuren.”

En het lijkt erop dat we weer die kant opgaan, zegt Akkerman. Na de val van de Afghaanse regering is de bouw of uitbreiding van grensmuren aangekondigd op verschillende plekken, bijvoorbeeld in Griekenland. Die muren lossen niets op, stelt Akkerman. “Ze maken het moeilijker om een grens over te komen, maar niet onmogelijk. Ze dwingen vooral mensen naar andere routes. Vaak moeten ze hun toevlucht zoeken tot mensensmokkelaars. Uiteindelijk komen vluchtelingen toch wel aan in Europese landen. Eigenlijk hebben die muren alleen maar een symbolische functie. Ze worden gebouwd, zodat beleidsmakers kunnen zeggen: We doen er alles aan om dit probleem op te lossen. We nemen het heel serieus!”

De muren leiden af van waar we het eigenlijk over zouden moeten hebben, zegt Akkerman. “Wat er zou gebeuren als Europa zou stoppen met het militair bewaken van de buitengrenzen, weten we niet goed. Critici zeggen: dat zou een aanzuigende werking op vluchtelingen hebben, maar je weet het eigenlijk niet.” Wat we wel weten, is wat de oorzaken zijn van vluchtelingenstromen, zoals gewapend conflicten. “Nederland staat in de top tien van wapenexporteurs. En hoewel we het in vergelijking met andere landen misschien redelijk goed doen, exporteert de EU nog steeds wapens naar landen met autoritaire regimes.” Wie kritischer kijkt naar de plekken waar wapens terechtkomen, zal een afname van het aantal vluchtelingen kunnen verwachten. “Je pakt het probleem dan bij de oorzaak aan, in plaats van alleen maar de gevolgen op te vangen.” (Robin Goudsmit)

Mark Akkerman. Beeld Mark Akkerman
Mark Akkerman.Beeld Mark Akkerman

Drugscriminaliteit

Benader het als een economisch probleem

Meer geld, meer bevoegdheden voor politie en justitie en meer repressie. De afgelopen decennia is dat volgens Jan Vlug, advocaat in Deventer, ‘de dwangbuis’ geweest van het beleid tegen drugscriminaliteit. “We kunnen inmiddels wel concluderen dat die aanpak niet heeft gewerkt.”

Tijd voor een nieuwe blik op de kwestie, zegt hij: die van een econoom. “Het is voor de overheid heel normaal om maatregelen te nemen die ingrijpen in de economie. Dat zou je ook kunnen toepassen op de onderwereld.”

Want in die onderwereld gelden de bekende economische wetten, zegt de advocaat. “Als de vraag naar drugs afneemt, zoals met xtc gebeurde tijdens de lockdown, dan kelderen de prijzen. Als er veel cocaïne wordt onderschept in de Rotterdamse haven, dan neemt het aanbod af en stijgen de prijzen. Groep A is dan misschien zijn drugs kwijt, maar groep B profiteert van de goede prijs en heeft meer geld. De repressie die je toepast, heeft dus gevolgen.”

Vlug noemt meer voorbeelden. Zoals de keuze om in Noord-Brabant vol in te zetten op de opsporing van drugslabs. “Het gevolg is dat het probleem zich heeft verplaatst naar het Noorden en het Oosten van Nederland. Als het vestigingsklimaat ergens niet goed is, zoek je het elders. Ook dat is een bekend economisch principe.”

“Als je beseft dat economische wetten een rol spelen, dan kun je interessante vragen gaan stellen. Wat zou er bijvoorbeeld gebeuren als je niet meer inzet op onderschepping van de drugs? Zouden de prijzen kelderen? Wat gaan criminelen dan doen? Zoeken ze een andere baan? En wat betekent het kelderen van de prijzen voor de volksgezondheid? Gaan mensen dan meer drugs gebruiken?”

Is dit een pleidooi om alles welig te laten tieren? “Nee”, zegt Vlug. “Ik zeg niet dat je moet stoppen met opsporen. Wat ik vooral wil aangeven, is dat als je de economie van de onderwereld serieus zou onderzoeken, je misschien oplossingen vindt die je anders niet ziet. Wat die oplossingen precies zijn, weet ik nu niet. Ik ben ook geen econoom. Daarom stel ik om te beginnen voor dat er een leerstoel forensische economie komt aan een universiteit.” (Kristel van Teeffelen)

Advocaat Jan Vlug Beeld By ILONA
Advocaat Jan VlugBeeld By ILONA

Lees ook:
De troonrede ging vooral over de problemen die dit kabinet niet kan oplossen

Ondanks de politieke impasse, de toeslagenaffaire, de coronapandemie en alle uitdagingen waar Den Haag en de samenleving mee te maken hebben, noemt het demissionaire kabinet-Rutte III Nederland ‘een goed land om in te leven’.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden