Verzetshelden

De verzetsdrukkers betaalden een hoge prijs

Graf van Joop Hoogendoorn op de Eerebegraafplaats in Bloemendaal. Beeld Illustratie uit boek
Graf van Joop Hoogendoorn op de Eerebegraafplaats in Bloemendaal.Beeld Illustratie uit boek

Illegaal drukwerk speelde een belangrijke rol in het verzet tegen de Duitse bezetting. Ook professionele drukkers waagden daarvoor hun leven.

Wie denkt aan verzet in de Tweede Wereldoorlog, denkt meestal aan hulp aan onderduikers of gestencilde illegale kranten. Niet zelden werden die kranten ook professioneel gedrukt, tegen hoge risico’s, zo leert historicus en journalist Jan de Roos in zijn petite histoire over de Haarlemse drukkers Joop en Ad Hoogendoorn.

Vader Joop en zoon Ad Hoogendoorn drukten in hun Haarlemse familiebedrijf van alles: van reclamefolders tot geschriften van de communistische CPN. Daarmee gingen ze ook tijdens de bezetting door, totdat ze in april 1943 werden verraden. Bij een inval in de drukkerij troffen de Duitsers exemplaren van het CPN-blad De Vonk aan. Joop zou daarvoor in 1944 door de Duitsers worden doodgeschoten op de Waalsdorpervlakte. Ad verbleef de rest van de oorlog in gevangenissen en kampen, en worstelde tot zijn dood in 2012 met een trauma.

Nergens waren zoveel ondergrondse kranten in omloop – zo’n 1200 titels – als in Nederland. Opvallend veel werden gedrukt in Haarlem, stad met van oudsher een omvangrijke grafische sector, en omstreken. De Roos: “Een grote drukkerij in Velsen, Schmitz, drukte Vrij Nederland. Drukkerij Kat in Hillegom drukte vanaf 1943 twee miljoen exemplaren van de illegale Trouw.”

Affiche, gedrukt in de drukkerij van de Hoogendoorns. Beeld Illustratie uit boek
Affiche, gedrukt in de drukkerij van de Hoogendoorns.Beeld Illustratie uit boek

De Hoogendoorns waren zelf niet politiek actief. De Roos: “Joop Hoogendoorn wordt wel eens aangeduid als ‘de communist Hoogendoorn’, maar hij was geen CPN-lid. Hij drukte ook het illegale sociaal-democratische blad Verzet, en geschriften van de allesbehalve linkse verzetsorganisatie Ordedienst. Ook een illegale brochure van de christen-socialist Johan Scheps rolde bij hem van de persen.”

Ook opdrachten van de NSB

De twee verzorgden ook materiaal voor de NSB en de Duitsers. De Roos: “Joop had heel principieel de tent kunnen sluiten onder het motto ‘Ik druk niks voor de moffen en de NSB’, maar hoe kom je dan met je gezin de oorlog door?”

De principiële motieven van de Hoogendoorns staan buiten kijf. “Ook in de verhoorverslagen die ik heb opgespoord, gaf hij toe dat hij wist welke straf hij riskeerde. Iedere Nederlander wist dat. Onder verspreiders van Trouw, Vrij Nederland en Het Parool zijn ontzettend veel slachtoffers gevallen.”

Ad Hoogendoorn zette na de oorlog de drukkerij voort. Beeld Illustratie uit boek
Ad Hoogendoorn zette na de oorlog de drukkerij voort.Beeld Illustratie uit boek

Altijd een schuldgevoel

Bij hun arrestatie verzetten vader en zoon zich hevig. Zoon Ad springt een SD’er op de nek. Vergeefs: ze worden overmeesterd en afgevoerd. Toch werd Ad, die in 1945 uitgemergeld uit Duitse gevangenissen en kampen terugkeerde, zijn leven lang verteerd door schuldgevoel. “Hij verweet het zichzelf dat zijn vader was vermoord, maar dat hijzelf de oorlog had overleefd.”

Het boek is rijk geïllustreerd, maar één foto ontbreekt. In de archieven van het Niod vond De Roos foto’s die de SD maakte van Joop in gevangenschap. Die mocht hij niet gebruiken. “Volslagen onterecht en onbegrijpelijk”, zegt De Roos, die een geschiedenis heeft met onwelwillende archiefbeheerders (zie kader). “Ik wil die foto gebruiken voor een eerbetoon aan een slachtoffer. Hoe halen ze het in hun hoofd om zo’n verzoek te weigeren?”

Jan de Roos: ‘Joop & Ad Hoogendoorn Haarlemse drukkers in verzet’ ; Uitgeverij Loutje, 144 blz., € 19,95

Kwestie oorlogsmisdadiger Faber blijft mistig

Nederland moet alle oorlogsarchieven vrijgeven, bijvoorbeeld de stukken over het getouwtrek tussen Nederlandse en Duitse justitiële autoriteiten in 2002 over uitlevering van de Nederlandse oorlogsmisdadiger Klaas Carl Faber. Nederlandse onderhandelaars klaagden destijds over ‘ronduit bizarre’ standpunten van de Duitsers, die de legitimiteit van de Nederlandse naoorlogse rechtsgang in twijfel trokken.

Dat schrijft historicus en journalist Jan de Roos dit weekeinde in het Haarlems Dagblad, waarmee hij een publicatieverbod van het Arnhemse Openbaar Ministerie naast zich neerlegde. De Roos schrijft een boek over Faber, die na de oorlog werd veroordeeld voor de moord op 22 Nederlanders, maar ontsnapte. Hij overleed in vrijheid in 2012 in zijn Beierse woonplaats.

De Roos heeft documenten ingezien die tonen dat Duitsland weigerde Faber uit te leveren, omdat het land de legitimiteit betwijfelde van de Nederlandse regering in ballingschap, en de gerechtshoven die zij instelde voor zware collaborateurs als Faber.

De Roos ligt al jaren in de clinch over de openbaarmaking van de stukken. In 2013 mocht hij bij het OM in Arnhem dossiers inzien met details over de zaak, op voorwaarde dat hij publicaties daaruit vooraf zou overleggen.

Nadat hij vorig jaar boekpassages die uit deze documenten putten had opgestuurd, hoorde hij maandenlang niets, schrijft hij. Deze maand gelastte het OM hem grote delen te schrappen – zonder nadere motivering. De Roos heeft afgelopen zaterdag toch over de details gepubliceerd in het Haarlems Dagblad, nadat hij het OM had bericht dat hij het verbod negeert.

“De nabestaanden van de slachtoffers van Faber hebben er recht op te weten wat de Nederlandse en Duitse justitie hebben gedaan om hem achter de tralies te krijgen”, schrijft hij. “En ook wat ze hebben nagelaten. De Tweede Wereldoorlog ligt al bijna tachtig jaar achter ons. Het is hoog tijd alle archieven over deze periode te openen.”

Lees ook:

‘Duitsers geven wél inzage in dossier-Faber’

Minister Ivo Opstelten van veiligheid en justitie zou een voorbeeld moeten nemen aan de Duitse autoriteiten als het gaat om het vrijgeven van stukken uit het dossier van de Nederlandse oorlogsmisdadiger Klaas Carel Faber. Dat zei juridisch adviseur Arthur Maandag vandaag bij de bestuursrechter in Haarlem namens de Haarlemse historicus en schrijver Jan de Roos.

Trouw-bezorger Willem Santema was een uniek verzetsman

Avonturier en Trouw-verspreider Willem Santema ontsnapte aan zijn Friese dorp, en aan zijn zuil. Maar niet aan de Duitsers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden