Akkerland boven Franeker. Beeld reyer boxem
Akkerland boven Franeker.Beeld reyer boxem

Tentoonstelling

De vergeten geschiedenis van een Joodse kibboets op de Friese klei

Een tentoonstelling en een monument moeten de vergeten geschiedenis van een Joodse kibboets in Franeker belichten. De stad bood onderdak aan negentig Palestina-gangers die bij boeren hun verplichte toegangscertificaat moesten halen.

Karin de Mik

Bibberend in zijn pyjama staat Morris Schnitzer (19) op een koude, novembermiddag in 1941 op het perron van het voormalige treinstationnetje in Franeker. Hij bewoont er met andere jonge Joodse zionisten een kibboets (Beth chaloets). Ze worden er klaargestoomd voor emigratie naar Palestina. Voor toelating is een landbouwcertificaat vereist, dat de jonge pioniers door stages bij boeren in de omgeving kunnen bemachtigen.

Schnitzer is die ochtend met paard en wagen in een sloot beland en krijgt vrijaf van de boer. Hij gaat onder de wol. Later die middag vallen Duitsers met de Franeker politie de kibboets binnen. Verkleumd vraagt de jonge Palestinaganger een SD’er of hij wat warme kleren mag halen. Die stemt toe. Schnitzer aarzelt geen moment, schiet twee deuren door, snelt de tuin in, springt in de sloot en vlucht.

Een keihard leven op de landbouwschool

Het voorval beschrijft de kibboetsbewoner (1922-2020) in zijn memoires, waarin hij ook vertelt over het keiharde boerenleven op de ‘landbouwschool’. Tot voor kort was weinig bekend over deze Friese ‘kibboets op de klei’. Was het schaamte omdat Franeker (toen 8000 inwoners) relatief veel NSB’ers telde? Vanwege de kwalijke rol van de stadse politie bij de arrestatie?

Een onbekende vrouw aan het werk. In de jaren dertig en veertig verbleven zo’n negentig mensen op ‘beth chaloets’ in Franeker. Beeld Museum Materna
Een onbekende vrouw aan het werk. In de jaren dertig en veertig verbleven zo’n negentig mensen op ‘beth chaloets’ in Franeker.Beeld Museum Materna

Met een tentoonstelling, een driedelige documentaire op NPO2, een boek, een wandelroute en een monument voor de 24 slachtoffers uit de kibboets die omkwamen in de vernietigingskampen, krijgt de verborgen geschiedenis nu aandacht. Vijf jaar geleden werd bekend dat er een amateurfilmpje over het Franeker kibboetsleven bewaard was gebleven. “De beelden waren in 1937 en 1939 geschoten door Jacob Bramson. Hij was de tweede geneesheer-directeur van het Psychiatrisch Ziekenhuis in Franeker en nam het initiatief voor de kibboets”, vertelt coördinator Syds Wiersma van het Fries Film & Audio Archief.

We zien jonge mensen die onder meer fruit oogsten, paardrijles krijgen en koeien melken. De afgelopen twee jaar achterhaalden Wiersma en zijn collega’s met speurwerk in archieven hun namen. “Zo krijgen deze mensen alsnog een gezicht en een stem.”

Een gelukkige tijd in Franeker

Een van hen was Judith Wolf, die uit Hamburg kwam en een ‘gelukkige tijd’ in Franeker had, zei ze tegen haar dochter. Ook omdat ze er haar eerste grote liefde trof. Eind 1941 ontvluchtte ze als een van de laatsten de naziterreur. Per boot bereikte ze de Verenigde Staten.

Malvine Brandweiner, een van de bewoners in Franeker die zich voorbereidde op emigratie naar Palestina. Beeld Museum Materna
Malvine Brandweiner, een van de bewoners in Franeker die zich voorbereidde op emigratie naar Palestina.Beeld Museum Materna

“We kregen een reactie van haar kleindochter Daphna Awadish, een jonge Israëlische animatiefilmer in Amsterdam”, zegt Wiersma. “Die vertelde geëmotioneerd dat ze haar inmiddels overleden oma als jonge vrouw had ontdekt op de Franeker kibboetsfilm. Het maakte veel los bij haar.” Awadish maakt nu een graphic novel over het leven van haar grootmoeder. Ook kwam Wiersma in contact met Batya Bramson (1937), de jongste dochter van de geneesheer-directeur, die als klein meisje te zien is op de filmbeelden. Zij woont nu in Israël.

Een monument voor de vermoorden

In totaal verbleven er tussen 1934 en 1941 zo’n negentig jonge zionisten in Franeker, van wie de helft in de jaren dertig naar Palestina vertrok. Van hen werden 24 vermoord in de vernietigingskampen. Hun namen komen te staan op het monument dat tegenover het vroegere kibboetsgebouw (nu Kunstkamer Franeker) komt te staan.

Niet alleen in Franeker, ook in onder meer Beverwijk, Almelo, Wieringermeer en Deventer stonden in de jaren dertig plekken waar Palestina-pioniers een landbouwopleiding konden volgen, verklaart Wiersma. “Velen waren gevluchte jonge buitenlandse Joden die een eigen plek zochten, om zich voor te bereiden op een verblijf in Palestina. Uit idealisme, al speelde het opkomend antisemitisme in Europa ook een rol”, stelt hij.

Dat de kibboetsbewoners in Franeker al zo vroeg in de oorlog werden gearresteerd en afgevoerd is opmerkelijk, meent Wiersma. “In 1941 waren er nog geen massale razzia’s in Nederland. Ik vermoed dat de Ortskommandant, die een villa naast de kibboets bewoonde, geen Joden als buren duldde.”

De tentoonstelling Kibboets op de klei is 15 april geopend en loopt tot 13 november in Museum Martena en Historisch Centrum Franeker.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden