Vaccins

De vaccinvragen op een rij

Beeld Reuters

2020 is het jaar van het coronavirus, maar 2021 lijkt het jaar van de vaccins te worden. Zes vragen over wat ons in het nieuwe jaar te wachten staat. 

Hoe ziet het vaccinatieprogramma eruit?

Het vaccinatieprogramma tegen corona zal niet veel verschillen van de normale vaccinaties, zoals tegen griep of meningokokken. De schaal is wel anders. Hoe de vaccinatierondes precies verlopen, wordt later deze maand bekend. Dan komt het ministerie van volksgezondheid met een vaccinatiestrategie. Het ministerie is overigens al maanden bezig met de voorbereiding op een grootschalig vaccinatieprogramma. Zo zijn er al miljoenen naalden en spuiten ingekocht.

Ook de supervriezers staan al klaar. Deze koelkasten die tot meer dan 80 graden onder nul koelen, zijn nodig om de vaccins te bewaren. Volgens het ministerie van VWS en het RIVM zijn er in Nederland voldoende supervriezers aanwezig die op verschillende plekken in het land staan. Maar hoe dat straks gaat als transporteurs die vaccins naar een sporthal of huisartsenpraktijk moeten vervoeren, is niet bekend.

Begin volgend jaar zal de eerste groep Nederlanders een oproep ontvangen om zich te laten vaccineren. Dat kan bij de huisarts, zoals bijvoorbeeld gebeurt met de griepprik. Maar ook kan het RIVM gebruikmaken van sporthallen, zoals het instituut doet bij de vaccinatierondes om 14-jarigen in te enten tegen meningokokken.

Duitsland is bezig om grote vaccinatiecentra op te zetten. Dat is in Nederland ook een mogelijkheid. Die centra kunnen dan functioneren zoals de huidige teststraten waar de GGD’s op corona testen. 

Een werknemers loops langs een stellage supervriezers waar de vaccins worden bewaard in een fabriek van Pfizer in het Belgische Puurs.Beeld via REUTERS

Wie krijgt als eerste een vaccin?

Over deze vraag brengt de Gezondheidsraad donderdag advies uit. Maar nu al lijkt het vast te staan dat zorgmedewerkers en kwetsbaren als eerste aan de beurt zijn, schrijft NRC Handelsblad, dat inzage heeft gehad in een gelekte notitie van het kabinet. Kwetsbare personen zijn onder anderen mensen met obesitas, diabetes, hart- en vaatziekten en longaandoeningen. Ook 70-plussers met een verzwakt immuunsysteem horen tot deze groep. Dat is direct een grote groep van ongeveer 3,5 miljoen Nederlanders. Die zullen niet allemaal binnen een maand een prik krijgen, ook al omdat er in de eerste maand van het vaccinatieprogramma waarschijnlijk geen 3,5 miljoen doses beschikbaar zijn.

Hoe veilig is het vaccin?

Hoeveel druk er ook achter staat, de toelatingsautoriteiten laten keer op keer weten dat zij geen concessies doen als het om veiligheid gaat. Alle stappen worden doorlopen, zoals bij elk ander vaccin. Ook nadat het vaccin is toegelaten, blijft er controle op nieuwe bijwerkingen en veiligheid.

De autoriteit waar Nederland mee te maken heeft, is het Europese Medicijnen Agentschap. Dat is al bezig met een zogeheten ‘rolling review’ van het Modernavaccin. Daarbij wacht de EMA niet totdat alle informatie binnen is, maar begint direct met de controle zodra zij gegevens ontvangen van de farmaceuten. Zo is de EMA ook al bezig met een rolling review van het vaccin van AstraZeneca, dat voor Nederland zo belangrijk is. Van alle vaccins, heeft Nederland het meest van dit middel ingekocht.

Voordat een autoriteit een vaccin toelaat, heeft de farmaceut het al uitgebreid getest op tienduizenden proefpersonen. Dat gebeurt in het zogeheten fase 3-onderzoek. In die fase rapporteren Pfizer en Moderna milde bijwerkingen van het vaccin. Een klein percentage van de proefpersonen zou koorts, hoofd- of spierpijn krijgen. Hoe het precies zit met bijwerkingen, is nog niet bekend. Daarvoor moeten eerst de resultaten binnen zijn van alle proefpersonen. En moeten de farmaceuten ook transparant zijn over wat zij allemaal tegen zijn gekomen in hun testperiode.

Omdat het vaccin nieuw is, is nog niets bekend over de langetermijneffecten. Over hoelang het bescherming biedt tegen Covid-19, bijvoorbeeld. Die onbekendheid over langetermijneffecten speelt des te meer bij de vaccins van Pfizer en Moderna, omdat zij gebruikmaken van een techniek die niet eerder is gebruikt.

Een publiciteitsfoto van Pfizer.Beeld REUTERS

Werken de vaccins ook?

Ja, maar hoeveel bescherming de vaccins bieden, is nog niet bekend. Pfizer en Moderna spreken van een effectiviteit van 90 en 94,5 procent, maar dat is op basis van gegevens over een kleine groep. Niet bekend is hoe deze groep is samengesteld. Zitten er bijvoorbeeld veel 70-plussers in, of 80-plussers, de meest kwetsbare groep? Het probleem met vaccins is dat zij minder goed werken bij mensen met een haperend immuunsysteem. Dat zijn nu precies de kwetsbaren. Neem de griepprik, die vorig jaar voor ongeveer 60 procent effectief was. Dat is een percentage over de groep die de prik heeft genomen; vooral 60-plussers. Maar met het klimmen van de jaren, wordt het vaccin minder effectief, laten onderzoeken zien. Dat geldt waarschijnlijk ook voor het coronavaccin. 

Een vaccin voorkomt niet alleen dat iemand ziek wordt, maar verlicht ook de klachten als de ziekte wel toeslaat. De onderzoekers van Moderna zagen dat in de gevaccineerde groep vijf personen toch Covid-19 kregen, maar geen ernstige klachten ontwikkelden. In de placebogroep kregen elf proefpersonen zware klachten.

Welke vaccins komen eraan?

Voor Nederland zijn zes vaccins van belang. Dat zijn de eerder genoemde vaccins van Pfizer (7,8 miljoen doses voor Nederland) en Moderna (3,1 miljoen doses), die gebruikmaken van de mRNA-techniek waarbij genetisch materiaal van het coronavirus in het lichaam wordt gespoten. Cellen nemen het genetisch materiaal op en gaan een onschuldig eiwit produceren van het coronavirus. Het immuunsysteem slaat daar op aan. Ook Curevac (8,8 miljoen doses) werkt met deze technologie. CureVac komt naar verwachting in het tweede kwartaal van volgend jaar op de markt.

Nederland kijkt met extra aandacht naar het vaccin van AstraZeneca en Oxford University (11,7 miljoen doses) omdat het van dat middel veel heeft ingekocht. AstraZeneca maakt gebruik van zogeheten vectortechniek. Daarbij wordt een toch al onschuldig verkoudheidsvirus kreupel gemaakt waarna het virus erfelijke informatie meekrijgt van een eiwit van het coronavirus. Dat is voldoende voor een immuunrespons. Begin 2021 hoopt AstraZeneca te beginnen met de leveringen. Ook Janssen uit Leiden (7,8 miljoen doses) werkt met vectortechnieken. De verwachting is dat zij een paar maanden na AstraZeneca op de markt komen.

Sanofi dat samenwerkt met GlaxoSmithKline (11,7 miljoen doses) gebruikt een eiwittechnologie. Deze eiwitten krijgen extra kracht door ze tegelijk met een onschuldig hulpmiddel te injecteren zodat een immuunreactie ontstaat. Sanofi en GSK hopen ergens in de eerste helft van volgend jaar hun vaccin klaar te hebben.

In de fabriek van Alpha BVBA in Gent wordt droogijs geproduceerd, nodig om vaccins te vervoeren.Beeld BELGA

Wanneer komt er een einde aan de anderhalvemetersamenleving?

In theorie als er groepsimmuniteit ontstaat. Maar wanneer dat is, hangt van veel factoren af. De snelheid waarmee het vaccinatieprogramma op gang komt, is daar een van. De effectiviteit van het vaccin is een ander. En ook belangrijk: hoeveel mensen laten zich vaccineren, en hoeveel niet? Het ministerie van VWS denkt al na over hoe de verspreiding van desinformatie te pareren. Dat zal niet meevallen, want het is makkelijker angst en verwarring te zaaien dan deze te bezweren. De reputatie van de farmaceutische industrie werkt ook niet mee.

Stel dat het lukt om 70 procent van de Nederlanders te overtuigen dat zij een prik moeten halen, dan is dat voldoende voor groepsimmuniteit. Dat percentage zal zeker in de eerste maanden van het vaccinatieprogramma niet worden bereikt. In de tweede helft van volgend jaar moet het mogelijk zijn.

Een factor is ook de ontwikkeling van sneltesten. Als het mogelijk is om snel en eenvoudig te testen, bijvoorbeeld door een ademanalyse, kunnen besmette personen veel eerder in quarantaine of isolatie worden geplaatst. Dat zorgt niet voor een hogere immuniteit onder de bevolking, maar is wel een belangrijk wapen om het virus terug te dringen en alle restricties die aan corona doen denken op te heffen.

Lees ook:

Het aftellen kan beginnen: dit weten we over het nieuwe coronavaccin van Moderna

De race naar een coronavaccin wint aan snelheid. De Amerikaanse farmaceut Moderna zegt dat zijn eerste resultaten wijzen op een vaccin dat voor 94,5 procent effectief is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden