Struikelstenen

De ‘struikelstenen’ worden voortaan ook in Amsterdam gemaakt

Voor struikelstenen bestaat in Nederland een lange wachtlijst. Vanaf nu worden ze ook gemaakt in een atelier in de tuin van het Goethe-instituut.  Beeld Jean-Pierre Jans
Voor struikelstenen bestaat in Nederland een lange wachtlijst. Vanaf nu worden ze ook gemaakt in een atelier in de tuin van het Goethe-instituut.Beeld Jean-Pierre Jans

Struikelstenen, ter nagedachtenis aan slachtoffers van de nazivervolging, zijn vanaf nu ook ‘made in Holland’.

Heel veel ruimte heeft Alexander Stukenberg niet nodig: de naar vers hout riekende schuur van bescheiden afmetingen volstaat. Hier, in de binnentuin van het Amsterdamse Goethe-Institut, produceert Stukenberg voortaan ‘struikelstenen’: stoepstenen met messing plaatjes waarop de namen staan van slachtoffers van de nazivervolging, geplaatst voor huizen waar zij hebben gewoond voordat ze werden afgevoerd.

Tot nog toe werden die ‘Stolpersteine’ exclusief gemaakt in Duitsland. Kunstenaar Gunter Demnig, die dertig jaar geleden op het idee kwam, hield lange tijd de productie in eigen hand. Inmiddels liggen er in Europa volgens de makers nu 90.000, waarvan enige honderden in Amsterdam, Utrecht en verspreid door Nederland.

Stukenbergs werkplaats is de eerste buiten Duitsland, met steun van het Goethe-Institut en de Duitse ambassade. Onlangs vond de opening plaats, in aanwezigheid van pers en genodigden. “Ik hoop honderdvijftig Stolpersteine per maand te maken”, zegt Stukenberg. Letter voor letter stanst hij de namen van de slachtoffers, een beknopte beschrijving van hun lotgevallen en hun geboorte- en sterftedatum in de messing plaatjes, die bevestigd worden op betonnen stenen.

1700 wachtenden in Amsterdam

Het is lastig te voorspellen wanneer hij de wachtlijst voor de struikelstenen heeft weggewerkt. “In Amsterdam alleen al zijn er 1700 besteld maar nog niet geproduceerd.” Volgens plan zal hij ze ook voor de rest van Nederland maken, legt Stukenberg uit. Hoeveel bestellingen er nog liggen bij de overige, ruim twintig lokale Nederlandse Stolperstein-stichtingen weet hij niet. “En elke keer als de struikelstenen in het nieuws zijn, stromen weer nieuwe bestellingen binnen.”

Alexander Stukenberg, bestuurder van de stichting Stolpersteine, stanst een letter in een naamplaatje.  Beeld Jean-Pierre Jans
Alexander Stukenberg, bestuurder van de stichting Stolpersteine, stanst een letter in een naamplaatje.Beeld Jean-Pierre Jans

Vóór corona werden de stenen vaak gelegd in aanwezigheid van Gunter Demnig en de aanvragers. Door de beperkende maatregelen konden die ceremonies lange tijd niet plaatsvinden, vertelt Stukenberg. Meestal legden gemeenteambtenaren de stenen, zonder aanwezigen. Sommige aanvragers wachten met leggen totdat gezamenlijke bijeenkomsten weer mogelijk zijn.

Stukenberg, Duitser van geboorte, vertelt dat hij in 2019 contact had opgenomen met Demnig, na een bezoek aan het Verzetsmuseum in Amsterdam. “Daar hangt een kaart met stippen, die staan voor omgebrachte Joden. De straat waarin ik woon ziet zwart van de stippen op die kaart. Maar daar liggen nog maar zes struikelstenen.” Er zijn ook struikelstenen voor omgebrachte Sinti en Roma, politieke gevangenen, dienstweigeraars, homoseksuelen, Jehova’s getuigen en gehandicapten.

Stenen voor mijn vader en moeder

Eén van de gasten bij de opening was Chaja Polak, schrijver van romans, vaak met als thema de traumatische doorwerking van de Tweede Wereldoorlog. “Ik heb anderhalf jaar geleden twee struikelstenen aangevraagd, voor mijn vader en moeder”, vertelt ze. In haar boek De man die geen hekel had aan Joden beschrijft ze hoe het gezin in 1944 werd verraden op hun onderduikadres in Rijswijk. Haar vader, Hans Polak, kwam om in concentratiekamp Dachau, haar moeder Annetje Polak-Kupferschmidt overleefde Auschwitz. Zijzelf, op dat moment twee jaar oud, ontkwam doordat de Duitsers door foute informatie op zoek waren naar een zoontje.

Tijdens een bijeenkomst in het kader van de Open Joodse Huizen sprak Polak in datzelfde huis over deze geschiedenis. “Er ontstond een vriendschap tussen de huidige bewoonster en mij. Volgens de planning worden de stenen op 26 november voor het huis gelegd.”

Lees ook:

Een wandeling langs de schrijnende sporen van het Joodse verleden in Zutphen

De Holocaust verwoestte een groot deel van het Nederlandse jodendom. Maar sporen van vooroorlogse gemeenschappen zijn nog overal te vinden, laat ook een nieuw boek over de geschiedenis van Joods Zutphen zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden