SyRI Uitkeringsfraude

De rechter buigt zich over digitale fraudecontrole: mag de overheid zomaar privégegevens koppelen?

Rotterdams protest tegen SyRI, bijeenkomst georganiseerd door FNV Rotterdam Beeld Paul van der Blom

Dinsdag buigt de rechter zich over SyRI, het ‘geheime’ systeem waarmee de overheid frauderende burgers opspoort door op grote schaal privégegevens te koppelen.

Hoe ver mag de overheid gaan om uitkeringsfraude op te sporen? Om die vraag draait de rechtszaak tegen de Nederlandse staat dinsdag. Een reeks organisaties, waaronder Stichting Platform Bescherming Burgerrechten en FNV Uitkeringsgerechtigden, willen dat de rechter een streep zet door ‘SyRI’. Met dat omstreden systeem probeert de overheid uitkeringsfraude te herkennen door op grote schaal privégegevens van burgers aan elkaar te koppelen. Een serieuze bedreiging voor de rechtsstaat, vinden de organisaties.

SyRI staat voor Systeem Risico Indicatie. Het komt erop neer dat gegevens van diverse overheidsinstanties bij elkaar worden gebracht en geanalyseerd, waarna er een lijst risicoburgers uitrolt. Welke databestanden en analysemethoden er exact worden gebruikt, wil de overheid niet zeggen. Het zou fraudeurs op ideeën kunnen brengen, verdedigde staatssecretaris van sociale zaken Tamara van Ark de geheimzinnigheid eerder.

Raad van State

Wel is bekend welke categorie gegevens in SyRI kunnen belanden. Denk aan fiscale gegevens, informatie over schulden, werk en onderwijs. De categorieën zijn zo breed dat er volgens de Raad van State ‘nauwelijks een persoonsgegeven te bedenken is dat niet voor verwerking in aanmerking komt’. Dit was een reden waarom het adviesorgaan van de regering bij de invoering in 2014 kritisch oordeelde over SyRI.

SyRI kwam er toch. En de kritiek bleef. Onlangs uitte Philip Alston, de speciale VN-rapporteur extreme armoede en mensenrechten, zijn bezwaren. Hij volgt de rechtszaak van dinsdag met extra interesse omdat het volgens hem de eerste keer is dat een dusdanig digitaal controlesysteem van een overheid getoetst wordt in een rechtszaal.

In een brief aan de rechter beschrijft Alston SyRI als de digitale variant van een fraude-inspecteur die in een wijk bij elk huis aanbelt, naar binnen gaat en dan op zoek gaat naar aanwijzingen voor fraude. Zou zo’n grootschalige overheidscontrole in het echt plaatsvinden, dan zou dat direct tot ophef leiden vanwege de schending van privacy, denkt Alston. Bovendien vindt hij het zeer problematisch dat SyRI alleen wordt ingezet in arme wijken, met veel toch al kwetsbare bewoners. Mensen in rijkere buurten krijgen niet te maken met zoveel controle.

Misbruik

Van Ark benadrukte verschillende keren aan de Tweede Kamer dat SyRI onderdeel is van de cruciale aanpak van fraude met uitkeringen en toeslagen. Misbruik daarvan ondermijnt het sociale vangnet en schaadt de Nederlandse economie, vindt ze. 

Fraude opsporen kan ook op een minder ingrijpende manier, vinden de maatschappelijke organisaties die dinsdag tegenover de Staat in de rechtszaal staan. SyRI beschrijven zij als een sleepnet waarmee de overheid in het privéleven van niet-verdachte Nederlanders zoekt. Dat ondermijnt de vertrouwensrelatie tussen de overheid en haar burgers.

Waterproef

Bovendien is het de vraag of het systeem daadwerkelijk fraude herkent. Projecten waar SyRI uit voortkwam, beloven weinig goeds, memoreert VN-rapporteur Alston in zijn brief.

Neem ‘Waterproef’, het project dat tussen 2006 en 2010 onder meer op basis van gegevens van waterbedrijven heimelijk samenwonende uitkeringsgerechtigden moest opsporen. 63.000 burgers werden onderworpen aan de screening. Van de 457 mensen die het systeem in eerste instantie als risico aanmerkte, bleken er 42 stiekem samen te wonen. Niet bepaald een hoog slagingspercentage, vindt Alston.

Lees ook: 

SyRI in Rotterdam: ‘Het lijkt wel ‘40-‘45'

De Rotterdamse huishoudens die te maken kregen met SyRI zijn diep beledigd. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden