Gaper

De omstreden Amsterdamse gaper: een voorbeeld van erfgoed dat continu bekritiseerd moet worden

De gaper op de gevel boven drogisterij Het Heertje in de Amsterdamse binnenstad. Het beeld is weggehaald.Beeld ANP

De zwarte beeltenis die deze week van een Amsterdamse gevel werd gehaald wegens racisme is een moderne en atypische interpretatie van een antieke ‘gaper’. In andere steden nemen inwoners vooralsnog geen aanstoot aan de bruine of zwarte beelden. 

Het beeld van een zwarte man dat deze week van de gevel van een Amsterdamse drogisterij werd gehaald, is een voorbeeld van cultureel erfgoed ‘dat constant van commentaar voorzien moet worden’. Dat zegt historicus Peter van den Hooff. Hij is gespecialiseerd in de zogeheten ‘gapers’: beeltenissen die sinds de zeventiende eeuw werden gebruikt als uithangbord voor apothekers en drogisterijen.

De gaper boven drogisterij Het Heertje zorgde deze week min of meer per ongeluk voor ophef, na een spottend twitterbericht van columniste Sylvia Witteman. Op haar niet serieus bedoelde opmerking ‘verbazend dat dit hier nog hangt’, verwijzend naar protesten die racistische karikaturen ter discussie stellen, werd wel serieus gereageerd, en de gaper met de dikke rode lippen en gouden oorringen is inmiddels van de gevel gehaald.

Die dikke lippen en oorringen maken dit exemplaar duidelijk atypisch, zegt Van den Hooff. Een karikatuur waarvan hij zich kan voorstellen dat die racistisch wordt genoemd. “De gapers van voor 1950 zijn allemaal kunstig geschilderd, die worden geacht echte mensen te representeren.” Die gapers zijn er in allerlei soorten en maten. Sommige apothekers en drogisterijen kozen voor de oosters uitziende mannen, vanwege de herkomst van de exotische ingrediënten voor medicijnen. Andere voor een nar, vanwege de kwakzalvers die vroeger met een nar rondreisden, of voor een man met een muts, omdat de apothekers er zelf zo uitzagen.

Vol verwondering

Waarom ze gapen of hun gezicht in een grimas trekken is niet helemaal duidelijk; er zijn verschillende theorieën over. De historicus denkt dat ze verbaasd kijken omdat mensen vaak zelf vol verwondering stonden te kijken naar de etalages en potten en pannen van apothekers.

Deze gaper uit omstreeks 1860 is een nar die in Assen hing. Het beeld is nu in bezit van het Zuiderzeemuseum.Beeld Nationaal Farmaceutisch Museum

Pikzwart werden de beeltenissen pas eind twintigste eeuw. Oudere exemplaren zijn wit, lichtbruin of soms groenig of gelig omdat ze ziek zijn. Van den Hooff: “We weten dat lichtbruine gapers op den duur werden overgeschilderd om donkerder te worden.” Waarom dat gebeurde is ook niet helemaal duidelijk. “Kennelijk vonden we dat acceptabel.”

De omstreden gaper van Het Heertje is helemaal een modern ding. Het is een replica van een beeld dat in de jaren tachtig werd gemaakt door kunstenaar Joop Mackenbach. “Die koos voor een grove stijl, die je op meer plekken terugziet. Hij maakte bijvoorbeeld ook indianen voor tabakswinkels.”

In 2016 werd het origineel van de gevel gestolen, door wie is nooit opgehelderd. “Voor de jaren tachtig hing daar een gaper die verloren is gegaan, en daar weer voor hing er een blanke gaper”, zegt Van den Hooff. Dat exemplaar is samen met 119 andere antieke gapers bewaard gebleven.

De gaper die in de tweede helft van de negentiende eeuw bij drogisterij Het Heertje hing in Amsterdam.Beeld Nationaal Farmaceutisch Museum

Er hangen nog maar weinig gapers in het Nederlandse straatbeeld, zegt Van den Hooff. Wat er hangt is modern of een replica, en lang niet alle beeltenissen zijn van zwarte of oosterse mannen. In de gemeenten waar die er nog wel zijn, lijken inwoners er vooralsnog geen aanstoot aan te nemen.

“Nog nooit een reactie over gehoord”, zegt een woordvoerder van de gemeente Heusden, waar op de Botermarkt een zwarte gaper hangt. Ook in Gouda, Brielle, Deventer en Alkmaar lijkt geen ophef over de beeltenissen te zijn. In Haarlem werd vorig jaar wel een bruine gaper groen geschilderd, maar volgens de eigenaar omdat dit de originele kleur is die aangaf dat de man groen en geel ziet van misselijkheid.

Het weggehaalde beeld boven drogisterij Het Heertje hoeft wat Van den Hooff betreft niet vernietigd te worden, maar een terugkeer naar het straatbeeld lijkt de historicus ook geen goed idee. “Dat zou ik niet aanraden. Want ook als je hem overschildert, is het nog steeds een karikatuur.”

Lees ook:

Voel onze pijn: rappers Bizzey en Akwasi over hun protestlied

Racisme komt vaak niet voort uit kwade wil, maar uit onwetendheid, geloven rappers Bizzey en Akwasi. Daarom draait hun protestnummer om begrip en, vooral, verbinding.

Wat moet je luisteren, zien en lezen om de Black Lives Matter-beweging beter te begrijpen?

Waar moet je beginnen als je de Black Lives Matter-beweging beter wilt begrijpen? Een (onvolledige) lijst.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden