Coronamaatregelen

De Nederlander radicaliseert, van links tot rechts

Demonstranten bij een protest waar ook onder meer Willem Engel van actiegroep Viruswaarheid aan deelnam.Beeld ANP

Houd bij de maatregelen niet alleen oog voor de stok, maar ook voor de wortel, vindt professor Kees van den Bos. ‘Mensen hebben ontspanning nodig.’

Na een zomer vol demonstraties tegen coronamaatregelen en toenemende berichten over agressie tegen boa’s, zorgverleners, politici, journalisten, buschauffeurs en zelfs ziekenhuispersoneel, kon het niet uitblijven dat de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding deze week bepaalde activisten in zijn ‘Dreigingsanalyse’ tot een ‘radicale onderstroom met extremistische gedragingen’ bestempelde. Toch is het rapport van de NCTV wel een officieel signaal dat de samenleving grimmiger wordt, vinden de Utrechtse hoogleraar sociale psychologie en empirische rechtswetenschap Kees van den Bos en Hans Boutellier, hoogleraar veiligheid en veerkracht aan de VU.

Beide hoogleraren zien dat het coronavirus en de getroffen maatregelen leiden tot polarisatie tussen mensen. “Ze komen uit linkse en uit rechtse hoek”, zegt Van den Bos. “Zij vragen zich af”, zegt Boutellier, “wie de schuld heeft voor deze crisis. Het anti-elitedenken, dat toch al heerste, is door corona verscherpt.” Maar het is niet alsof radicalisering afkomstig is uit de sociaal-economisch zwakkere delen van de samenleving, zegt Van den Bos: “Het zijn vaak de relatief hoogopgeleiden binnen bepaalde groepen die slim genoeg zijn om radicale middelen aan te wenden om de groepen mee te krijgen.”

Hoe komt het dat mensen radicaliseren ten gevolge van de coronamaatregelen?

“Mensen hebben bepaalde doelen in hun leven. Als ze die maar niet kunnen verwezenlijken, worden ze dat op den duur spuugzat”, zegt Van den Bos. “Op een gegeven moment heb je zoveel aan je hoofd, dat je iets er niet meer bij kunt hebben. De wilskracht om een ervaren gevoel van onrechtvaardigheid te relativeren, valt weg. Op zo’n moment laten mensen het hedonisme prevaleren, ze nemen de moeite niet meer om dat onderbuikgevoel weg te drukken en ze gaan steeds zwart-witter denken. En als er dan een beweging is waarin ze hun boze gevoelens herkennen, dan wordt het deelnemen aan zo’n beweging een nieuw levensdoel. En dat is een heel gevaarlijke situatie.”

“Ze geven zich met een bepaalde lust over aan een overtuiging dat iets niet deugt”, signaleert Boutellier, auteur van ‘Het seculiere experiment. Over westerse waarden in radicale tijden’. “Ik denk niet dat ze echt in complottheorieën geloven, maar ze hebben wel behoefte om zich eraan vast te klampen. Omdat er geen grote verhalen zoals religie meer zijn om in te geloven, kunnen ze overal in gaan geloven. Dat de journalisten van de NOS dan de objectieve waarheid zeggen te verslaan, wekt woede, alleen al om de pretentie.”

Speelt het een rol dat het coronavirus zo’n abstracte vijand is? Want tegen wie moet je je nu eigenlijk richten met je boosheid?

“Het is natuurlijk heel vaag. Want als je demonstreert tegen het virus of de maatregelen, waar ben je dan precies tegen? Het is opgekropte woede en ongerichte onzekerheid”, zegt Van den Bos, auteur van ‘Waarom mensen radicaliseren. Hoe waargenomen onrechtvaardigheid radicalisering, extremisme en terrorisme aanwakkert’. “Het risico is dat mensen als Rutte, De Jonge of Van Dissel de symbolen worden voor dingen die niet goed gaan.” 

Populistische partijen weten zich geen raad met de coronacrisis. “Ze zwabberen”, zegt Boutellier. “Daardoor ontstaat er een soort wildheid in het protest. Er is vooral direct protest van burgers zelf. Het verzet is zo ongericht, daar gedijen complottheorieën prima in, op zoek naar schuldigen: de elite.” 

Wat kun je tegen deze radicalisering doen?

“Het probleem is”, zegt Van de Bos, “dat mensen deze maatregelen misschien wel tot januari of nog langer moeten blijven volhouden. Het is te verwachten dat er de komende maanden bij steeds meer mensen gevoelens optreden van moeheid, en ‘het is genoeg geweest’, en daar moeten we ons dus tegen wapenen. Om te voorkomen dat er dan een poule ontstaat van gewelddadig extremisme, zou er meer aandacht moeten zijn om mensen ook even te laten ontspannen. Mensen moeten zich weer kunnen opladen, zoals toen ze deze zomer toch weer massaal op vakantie konden. Dat sportscholen open blijven en voetbalwedstrijden in de eredivisie gespeeld kunnen worden is belangrijk, maar eigenlijk zou je nog meer gezonde ontspanningsmogelijkheden willen hebben de komende tijd.”

Lees ook: 

NCTV: extremistische neigingen bij deel corona-activisten

Een deel van de groep anti-lockdowndemonstranten houdt er geradicaliseerde opvattingen op na. Sociale media werken verharding binnen die groep in de hand.

Hoe meer staatsgezag kan helpen tegen oplopende corona-agressie

Veel Nederlanders leden deze week onder geweld en bedreigingen vanwege het al dan niet naleven van coronamaatregelen. Lokken de vrijblijvende ‘dwingende adviezen’ uit dat mensen zelf gaan optreden? Vier politiek filosofen aan het woord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden