Slachtofferverklaring

De MH17-nabestaanden hebben gesproken. Hoe pakken rechters de draad weer op? ‘Je hoeft emoties niet te verbloemen’

Hendrik Steenhuis (midden), voorzitter van de rechtbank die het MH17-proces, tijdens het voorlezen van een slachtofferverklaring. Beeld REUTERS
Hendrik Steenhuis (midden), voorzitter van de rechtbank die het MH17-proces, tijdens het voorlezen van een slachtofferverklaring.Beeld REUTERS

De afgelopen drie weken spraken nabestaanden van de MH17-ramp in de rechtbank. Hoe ga je als rechter om met al die emoties?

Hoe de vader naar de foto van zijn zoon kijkt, maakt veel indruk, merkt de voorzitter van de rechtbank op. “Dat zal ik, dat zullen wij, niet vergeten.” De vader van de 19-jarige jongen die met vlucht MH17 op weg was naar Bali, heeft zojuist zijn slachtofferverklaring voorgelezen. De rechter spreekt hem kort toe, zoals hij bij alle nabestaanden doet.

In het MH17-proces zitten de drie weken aan slachtofferverklaringen erop. Zo’n negentig nabestaanden voerden het woord in de rechtszaal, veelal vergezeld van een foto van de geliefden die zij zeven jaar geleden verloren. Het zijn verhalen over levens vol toekomstplannen die abrupt ten einde kwamen, de eerste momenten dat het nieuws over de vliegramp tot de nabestaanden doordrong, hoe zij moesten wachten op de identificatie, en hoe naasten soms in delen thuiskwamen. Een onderarm met aan de hand nog die bijzondere ring, een stukje schedel, een kootje van een teen, een als lichaam onherkenbaar verbrande romp.

Hoe is het om als rechter naar al deze verklaringen te luisteren? En hoe pak je de draad daarna weer op in een zeer technische strafzaak?

‘Een algemeen dankjewel volstaat niet’

Ga er maar van uit dat het voor de rechters net zo pittig is om allemaal te horen als voor andere toehoorders, zegt Paul Rouwen, persrechter bij de rechtbank Den Haag. “Het gaat hier niet om één verklaring, maar om bijna honderd.” De rechters van het MH17-proces hebben zich daarop grondig voorbereid. Onderling, maar ook in gesprek met psychologen en andere professionals.

Elke nabestaande moet het gevoel krijgen dat er naar zijn verhaal is geluisterd. Daarover is van tevoren goed nagedacht. “Iemand die zijn verhaal vertelt, ziet daar niet direct het effect van”, zegt Rouwen. “Je moet iemand daarom iets teruggeven. Niet alleen een algemeen dankjewel, maar met een persoonlijke touch. Dat is bij zo’n omvangrijke zaak als deze extra belangrijk.”

Dat overgaan tot de orde van de dag nadat een slachtoffer aan het woord is geweest, is altijd een lastig moment in de strafzaak, vindt Jan Moors, strafrechter bij de rechtbank Noord-Holland. “Je moet empathie tonen aan een slachtoffer of nabestaande, maar dat niet doen op een manier waardoor een verdachte zich afvraagt of er straks nog wel naar hem geluisterd wordt.” Dat de verdachte in dit geval niet in de zittingszaal aanwezig is, maakt wat Moors betreft geen verschil.

Nabestaanden Peter (2R) en Jessica (M) Bats met advocaat Peter Langstraat (R) om hun verhaal te doen. Beeld ANP
Nabestaanden Peter (2R) en Jessica (M) Bats met advocaat Peter Langstraat (R) om hun verhaal te doen.Beeld ANP

Geen koele, boekhoudende beslissers

De voorzitter van de MH17-rechtbank was de afgelopen weken soms zichtbaar aangedaan door een slachtofferverklaring. Niet erg, vindt persrechter Rouwen. “Je kunt geraakt zijn, dat hoef je niet te verbloemen. Emotie in de rechtszaal is schering en inslag. Niet alleen in het strafrecht. Ik ben zelf kantonrechter en doe bijvoorbeeld veel bewindszaken. Daar hoor ik emotionele verhalen. Voor die emotie mag je als rechter best openstaan. We zijn geen koele, boekhoudende beslissers. We zijn mensenrechters.”

De grens ligt bij het punt dat de emotie je beoordeling gaat verstoren, zegt Rouwen. “Daar moet je als rechter zelf en als rechters onderling scherp op blijven.”

Strafrechter Moors: “We leven in een werksfeer waarin het niet altijd gebruikelijk is om hulp te vragen. Daarom is het goed om collega’s die actief aan te bieden. Bij de rechtbank Noord-Holland hebben we bijvoorbeeld twee medewerkers rondlopen die een basisopleiding hebben gedaan om mensen op te vangen. Zij weten ook goed wanneer ze iemand moeten doorverwijzen naar meer professionele begeleiding. Dat hangt niet alleen met slachtofferverklaringen samen, maar met heftige dossier in het algemeen.”

Overvallen door emoties

Zelf heeft hij nog nooit meegemaakt dat hij echt emotioneel werd tijdens een slachtofferverklaring. “Als het te veel wordt, dan probeer ik uit te tunen. Je hoort het nog wel, maar laat het niet te veel binnenkomen. Een meer zakelijke vorm van luisteren.”

Toch kan het gebeuren dat emoties een rechter overvallen. Een rechter die dat overkomt, is geen slechte rechter, zegt Moors. De belangrijkste functie van de slachtofferverklaring vindt hij dat je als rechter dingen hoort die je niet uit het dossier kunt halen. “Ik kan zelf wel bedenken wat een misdrijf met iemand heeft gedaan, maar dan alleen in algemene bewoordingen. Er zijn ook echt dingen die je niet kunt inschatten. Zo had ik laatst een slachtoffer op zitting die vertelde na een mishandeling zo angstig te zijn geworden dat hij niet meer in een deel van de stad durfde te komen. Dat is best ingrijpend.”

Of een slachtofferverklaring – of tientallen verklaringen in het geval van MH17 – ook gevolgen heeft voor de strafmaat, is volgens Moors niet te zeggen. “De impact op slachtoffers en nabestaanden weeg je altijd mee. Maar in welke mate, kan ik niet zeggen. Het is geen wiskunde.”

Hoe nu verder in het MH17-proces?

De rechtbank hoopt begin november het onderzoek naar het bewijs in de MH17-zaak af te kunnen ronden. Op 8 november komen dan nog enkele nabestaanden aan het woord die iets willen zeggen over dat bewijs. Volgens de huidige planning formuleert het Openbaar Ministerie nog diezelfde maand de strafeis tegen de vier verdachten. Maart volgend jaar reageert de verdediging daarop. Het vonnis wordt in het najaar van 2022 verwacht.

Lees ook:

MH17-nabestaande Robbert van Heijningen: ‘Onze naasten zijn als een kleiduif uit de lucht geschoten’

Robbert van Heijningen was een van de eerste achterblijvers die gebruikmaakten van het spreekrecht. Het verlies van zijn broer, schoonzus en neefje is een blijvend en bijtend litteken.

Familiebreuken, baanverlies en depressies: de MH17-ramp heeft ook de levens van de nabestaanden verwoest

Een van de advocaten van de MH17-nabestaanden vergeleek de eerste procesweek met een crematie. De slachtofferverklaringen van de nabestaanden deden zelfs de rechter tranen wegslikken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden