Ab Osterhaus bij Op1.

ProfielAb Osterhaus

De grote mond - en het gelijk - van Ab Osterhaus

Ab Osterhaus bij Op1.Beeld NPO

Viroloog Ab Osterhaus vult deze ‘weken van corona’ de beeldbuis. Zijn alarmistische toon, waarmee hij vaak ingaat tegen het overheidsbeleid, valt niet bij iedereen in de smaak. Toch krijgt hij vaak gelijk. Achteraf.

Een donker colbert, een nog donkerder overhemd met daarop een zware paarse of diepblauwe stropdas. Daar moet Ab Osterhaus in zitten. Tien jaar geleden verscheen de viroloog nog voortdurend in een licht-glanzend giletje, zwart, met daaronder een knalrood overhemd – ooit prachtig gepersifleerd door de mannen van het satirische televisieprogramma ‘Koefnoen’.

Over smaak valt te twisten, maar de opvallende kledingkeuze van Osterhaus is het handelsmerk waarachter zijn eigenlijke product schuilt: een hoge mate van specialistische kennis, verwoord in alarmistische taal. Daarom is hij ook een graag geziene gast in de talkshows. Hij valt op, met bij voorkeur een glas rode wijn voor zich. En hij néémt ook altijd op. Ab Osterhaus komt graag in beeld en hij bepaalt graag zelf hoe.

De zachte lockdown van Osterhaus

Zo zit hij woensdagavond 18 maart weer bij Op1, waar hij met gespecialiseerde artsen in debat gaat over een zogenaamde lockdown. Populistische politici Thierry Baudet en Geert Wilders hebben die dag in de Tweede Kamer gepleit voor het gecontroleerd lamleggen van de samenleving. Osterhaus is het met hen eens. De overheid zou een lockdown moeten afdwingen, niet met de inzet van het leger, zoals in het buitenland gebeurt, maar door de afstand van anderhalve meter tussen mensen ook daadwerkelijk door de politie af te laten dwingen. Daarmee gaat hij op dat moment lijnrecht in tegen het RIVM en het kabinetsbeleid.

Wat weer wrevel wekt bij Pieter Klok, hoofdredacteur van de Volkskrant. In het radioprogramma Spraakmakers zegt Klok dat hij verbaasd is over het feit dat Osterhaus steeds op tv is en zich daar mag afzetten tegen het RIVM. Als hij kritiek heeft, waarom meldt hij zich dan niet bij het RIVM om de mensen daar te helpen met zijn nieuwe inzichten? In tijden van angst is het belangrijk dat wetenschappers met één mond spreken, aldus Klok. Schrijver en journalist Roos Schlikker sluit zich tijdens de uitzending bij hem aan.

Punt gemaakt. Ware het niet dat ruim een week later het kabinet op advies van het RIVM precies aankondigt wat Osterhaus op 18 maart bij Op1 bepleitte. Er gaat inderdaad gehandhaafd worden: geklit in groepen is niet meer toegestaan en wordt beboet. Het lijkt sterk op de ‘zachte’ lockdown van Osterhaus.

De krant met de chocoladeletters

Er zijn nog meer voorbeelden van een alarmistische Osterhaus die het gelijk uiteindelijk aan zijn zijde krijgt. In zijn lijfblad De Telegraaf waarschuwt hij op 28 februari dat we in Nederland moeten stoppen met handen geven, met die corona uit China in aantocht die na een tussenstop in Italië richting het noorden trekt. Ruim een week later kondigt premier Rutte ditzelfde advies wat lacherig aan, waarna hij voor het oog van de natie per ongeluk Jaap van Dissel van het RIVM tóch de hand schudt. 

En is er iemand overvallen geraakt door het woord ‘pandemie’? Osterhaus waarschuwt er al jaren voor, voor het laatst in een interview op 1 februari van dit jaar. “Een pandemie klopt aan de deur”, zegt hij dan, opnieuw in De Telegraaf. Zijn oprisping wordt juist vanwege de publicatie in de krant met de chocoladeletters met een korreltje zout genomen. Inmiddels zijn de scholen dicht en de ziekenhuizen vol.

Het lab van Ab

Albertus Dominicus Marcellinus Erasmus Osterhaus (‘Appie’ voor zijn jeugdvriend Henk Spaan) wordt in 1948 in Amsterdam geboren en groeit op in een katholiek gezin met zeven kinderen op in de Volksbuurt Slotermeer. Hij volgt het Pius X Lyceum en rondt in Utrecht de opleiding voor dierenarts af. Dat hij niet voor de castraties gaat of een cavia-spreekuur wil draaien, blijkt al uit zijn promotie-onderzoek. Dat gaat weliswaar over katten, maar dan wel over het coronavirus bíj katten, dat het buikvlies aantast.

Direct na zijn promotie maakt hij de overstap naar het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, waar hij aanvankelijk de kwaliteit van in dierlijke cellen gekweekte vaccins controleert. Hij zal steeds meer gebiologeerd raken door dierlijke virussen die overgaan op mensen, en is dat tot op de dag van vandaag. 

Ab Osterhaus bij Op1.Beeld NPO

Hij zet er bij het RIVM een speciaal laboratorium voor op, en wordt in 1990 hoogleraar Milieuvirologie in Utrecht en later ook in Rotterdam. Daar begint hij met maar liefst 120 medewerkers een nieuwe afdeling aan het Erasmus Medisch Centrum, ‘het lab van Ab’, van waaruit hij zijn onderzoek naar virussen coördineert.

De ‘virusjager’ zal in totaal vijftien nieuwe mensen- en dierenvirussen isoleren en identificeren. Zijn eerste was een wrattenvirus van een vink. Hij verzamelt virussen als ‘postzegels’, zei hij ooit. Dertig jaar lang onderzoekt hij bijvoorbeeld de zeehonden bij Lenie ’t Hart en ontdekt uiteindelijk het dodelijke zeehondenvirus. Aan zijn vriendschap met Lenie komt trouwens abrupt een einde als blijkt dat hij niet om individuele huilers geeft, maar vooral in het virus is geïnteresseerd. 

Hij ontdekt ook het metapneumovirus (hMPV), dat de luchtwegen van kinderen infecteert, en vogelgriepvirussen, waaronder het H7N7-virus dat in 2003 na een uitbraak in de Gelderse Vallei zeventig mensen besmet en waaraan een dierenarts overlijdt. Hij speelt eveneens een belangrijke rol bij de identificatie van het Sarsvirus, dat rond 2004 wereldwijd aan bijna achthonderd mensen het leven kost.

De prijzenkast van Ab Osterhaus

In 1998 ontvangt Ab Osterhaus de M.W. Beijerinck Virologie Prijs. Die wordt door de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) eens per drie jaar toegekend aan een internationale toponderzoeker die zich door een bijzondere prestatie op het gebied der virologie heeft onderscheiden. Op 15 oktober 2003 wordt hij benoemd tot Commandeur in de Orde van de Nederlandse Leeuw.

Nadat zijn laboratorium in februari 2004 een bestaand medicijn heeft gevonden dat tevens helpt tegen het Sarsvirus, wordt dit onderzoek in maart 2004 gepubliceerd in het internationale medisch tijdschrift Nature. In dat jaar ontvangt Osterhaus ook de Saal van Zwanenberg Prijs, toegekend aan wetenschappers die een uitzonderlijke prestatie hebben geleverd tot bevordering van wetenschappelijk onderzoek. Ook ontvangt hij de Reinier de Graaf Medaille, uitgereikt door het Genootschap tot bevordering van Natuur-, Genees- en Heelkunde.

Vergelijkingen met de Spaanse Griep

Osterhaus is met zijn jarenlange onderzoek een van de succesvolste virologen geworden, aldus zijn promotor Marian Horzinek, die in 2016 overlijdt. Met zevenhonderd publicaties in een vijftigtal wetenschappelijke bladen als Nature en Science. Hij wordt door collega’s geroemd om zijn werkdrift, doorzettingsvermogen, en grote kennis die hij vergaart door een interdisciplinaire werkwijze. Hij laat Jan en alleman samenwerken om zo vérder te komen.

Maar naast de lof is er ook die terugkerende kritiek op zijn manier van communiceren. De Nederlandse Nieuwsmonitor noteert in een rapport uit 2011 naar de Mexicaanse griepepidemie in Nederland twee jaar eerder, dat ‘Osterhaus kon rekenen op kritiek van vakgenoten vanwege zijn alarmerende uitspraken en vergelijkingen met de Spaanse Griep’. Die wereldwijde epidemie eist in 1918-1919 naar schatting 20 tot 100 miljoen levens, veel meer dan het totale dodental van de Eerste Wereldoorlog. Nederland dient zich volgens Osterhaus voor te bereiden op een ernstige ontwrichting als er niet tijdig zal worden ingrepen.

Verstrengelde belangen

Op zijn advies – Osterhaus is dan al jarenlang lid van de Gezondheidsraad – bestelt Nederland maar liefst 34 miljoen doses van een vaccin waarmee de bevolking zo nodig twee keer zou kunnen worden ingeënt. Andere landen doen het heel wat kalmer aan. Maar de Mexicaanse griep blijkt uiteindelijk heel mild, er hoeft slechts beperkt te worden gevaccineerd. Het gros van de 34 miljoen vaccins is uiteindelijk vernietigd.

Critici vinden niet alleen dat Osterhaus heeft lopen roeptoeteren, dat heeft hij volgens hen ook met een reden gedaan. Osterhaus is in die tijd namelijk financieel betrokken bij het Rotterdamse bedrijf ViroClinics, dat verdient aan vaccinonderzoek voor de farmaceutische industrie, ook aan studies rond de Mexicaanse griep. Osterhaus ontkent dat niet maar stelt dat hij altijd heel transparant is geweest over zijn commerciële activiteiten. Er ontstaat een mediarelletje rond zijn verstrengelde belangen. In de Tweede Kamer worden vragen gesteld. De rel dooft sneller dan-ie was ontstaan.

Ab Osterhaus staat in 2009 de pers te woord na afloop van de persconferentie waar hij samen met minister Ab Klink van Volksgezondheid bekend maakte dat een driejarig Nederlands kind besmet is geraakt met de Mexicaanse griep.Beeld ANP

De Erasmus Universiteit, zijn werkgever, pleit Osterhaus in een lange verklaring volledig vrij. Er is, aldus de universiteit, ‘geen enkele sprake van zakelijke belangenverstrengeling’. Osterhaus heeft volgens de universiteit ‘geheel volgens de wettelijke regels’ gehandeld en heeft in die periode geen zeggenschap gehad over het financiële beleid van ViroClinics, maar deelt wel in de winst van de firma, hoewel het meeste naar het Universitair Medisch Centrum gaat. 

Verder bezit Osterhaus nog geen tien procent van de aandelen in het bedrijf. “De wetenschappelijke integriteit van Osterhaus staat al vele jaren op bijzondere hoogte”, ronkt de universiteit. Tegelijkertijd zal de hoogleraar zijn hele carrière lang een warme relatie onderhouden met farmaceutische bedrijven die vaccins maken.

Kwetsbare positie

Een maand na de verklaring van de universiteit, doen achttien artsen en virologen – onder wie twaalf hoogleraren – de publieke reinwassing van Osterhaus dunnetjes over in een opiniestuk in de Volkskrant. Een arts-microbioloog had in die krant de door Osterhaus geadviseerde aankoop van 34 miljoen vaccins ‘een overdreven maatregel’ genoemd. Onder kop ‘We mogen Ab Osterhaus dankbaar zijn’ schrijven de achttien collega’s dat de Mexicaanse griep zich zeer ernstig liet aanzien en dat er binnen een week vijf mensen aan waren overleden. Er was volgens hen alle reden om alarm te slaan.

Vier jaar na de kwestie rond de Mexicaanse griep publiceerde het wetenschappelijke tijdschrift Journal of Epidemiology and Community Health een analyse van berichtgeving over de griepaffaire in twaalf Britse kranten. Meer dan de helft van de risico-inschattingen over de epidemie van door media geraadpleegde experts, waren ernstiger dan die van officiële instanties, zoals die van de Wereldgezondheidsorganisatie. Het gros van die sombere inschattingen was afkomstig van artsen met verstrengelde belangen. De kans dat zij de risico’s te ernstig inschatten was bijna zes keer groter dan artsen zonder financiële banden met farmaceutische bedrijven.

Osterhaus werkt tegenwoordig onder meer als viroloog op de Tierärztliche Hochschule in het Duitse Hannover. Tot op de dag van vandaag is hij óók CSO, hoofd wetenschap, bij ViroClinics, het bedrijf dat op contractbasis onderzoek doet voor de farmaceutische, biotechnologie- en medische hulpmiddelenindustrie. Die positie maakt hem kwetsbaar. Als hij iets zegt over het coronavirus kán het goed zijn dat hij daarmee ook de commerciële belangen van opdrachtgevers dient.

In ieder geval werkt hij niet voor de Nederlandse overheid. Hij hoeft daarom minder voorzichtig te zijn. Waar de meeste virologen melden dat ze gewoon heel veel níet weten over het nieuwe coronavirus, en daarom terughoudend zijn in wat zij vinden, is het bij Osterhaus net omgekeerd. Die vindt vooral een heleboel wél. En krijgt achteraf nog vaak gelijk ook.

Lees ook: 

Is alle aandacht voor het virus écht nodig of is dit een mediahype?

De berichtgeving van de traditionele media over het coronavirus wordt als redelijk afgewogen beoordeeld. Maar ook nepnieuws en complottheorieën steken de kop op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden