Brandweer Amsterdam

De brandweer van Amsterdam is te vergelijken met jongeren die langdurig leiding en opvoeding ontberen

Veranderkundige Joost Kampen: ‘Mijn ervaring is dat een minderheid zich gigantisch misdraagt en de meerderheid die normaal wil werken, gijzelt’. Beeld ANP XTRA

Het brandweerkorps van Amsterdam is doodziek. Hoe krijgt de gemeente de brandweer in het gareel?

Hoe ziek is de Amsterdamse brandweer? Wat voorbeelden. De zwarte collega consequent ‘neger’ noemen. Na een woningbrand bij een homostel onnodig de kamervloer openzagen. Privézonnebanken op de kazerne. Het vrouwentoilet onderpissen. Weigeren aan brandpreventie te doen, omdat dat banen kost. Zelfs bij een grote brand commando’s niet opvolgen.

De langdurige crisis bij het beruchtste brandweerkorps van Nederland kwam tot een climax met het ontslag van commandant Leen Schaap per 1 oktober. Burgemeester Eberhard van der Laan trok hem in 2016 juist aan om het korps in het gareel te krijgen. Dat is nog niet gelukt. Schaap stelde grenzen maar werd dusdanig bedreigd dat hij politiebewaking kreeg. Toch besloot Van der Laans opvolger Femke Halsema voortijdig tot een exit voor Schaap. “Een steek in de rug”, aldus Schaap.

Hoe krijgt Amsterdam een gezond korps dat veiligheid kan garanderen? Veranderkundige Joost Kampen, verbonden aan de Vrije Universiteit, lanceerde ooit het begrip ‘verwaarloosde organisaties’. Rond 1998 werkte hij voor het Amsterdamse vervoersbedrijf GVB, dat destijds out of control was. Personeel was onbeschoft tegen passagiers. Per maand vloeide drie ton weg.

Op verzoek van Trouw vergelijkt Kampen de twee gemeentebedrijven. Overeenkomsten: de gesloten wittemannencultuur met ‘arbeiderszelfbestuur’, decennia zonder leiding, slecht bijgehouden vakkennis. En: riante 24-uursroosters die ruimte laten voor een tweede baan om bij te verdienen.

Wat vindt u van het optreden van burgemeester Halsema? Zij sprak met de ondernemingsraad en gepensioneerden en ontsloeg daarna Schaap.

“De burgemeester moet in haar rol blijven. De OR praat alleen met de direct leidinggevenden. Het GVB had precies zo’n gepensioneerdenpressieclub. Maar als je er al twintig, dertig jaar weg bent, hoor je niet meer mee te praten. Dat gesprek was ondermijnend voor Schaap. Na het opruimen van de ergste misstanden, was hij pas in fase twee van herstel. Dan moet je als leiding je rug recht houden en grenzeloos gedrag blijven afwijzen. Had Schaap zijn contract af laten maken, drie jaar is te kort. Zijn ontslag is een schijnoplossing.”

Amsterdam heeft vanuit de geschiedenis sterke vakbonden. Is dit een lokaal probleem?

“Dat werd gezegd, maar is in feite al te makkelijk je stoepje schoonvegen. Destijds hadden HTM en RET in Den Haag en Rotterdam dezelfde problemen. De huidige brandweer hanteert in veel steden nog dat achterhaalde 24-uursrooster: twee volle dagen in de kazerne en dan de hele week vrij. Schaap heeft gelijk als hij stelt dat ook de korpsen in Den Haag en Rotterdam en elders lijden onder gebrek aan leiding.”

Wat is een ‘verwaarloosde organisatie’?

“Die kun je een-op-een vergelijken met jongeren die langdurig leiding en opvoeding ontberen, en een straatcultuur ontwikkelen. Mijn ervaring is dat een minderheid zich gigantisch misdraagt en de meerderheid die normaal wil werken, gijzelt. Zij vullen zelf hun werk in, de wederkerigheid is weg. Verbondenheid is er niet meer.”

Hoe krijgt die minderheid zijn zin?

“Er zijn informele leiders die nu vechten voor hun voorrechten. Verwaarloosden zijn slimmer dan je denkt en totaal niet zielig. Ze doen alles om de formele leiders onderuit te halen. Via de ondernemingsraad en gepensioneerden bespelen zij media en raadsleden met verzonnen verhalen, om zo de burgemeester onder druk te zetten.”

Wat moet er gebeuren om orde te herstellen?

“Allereerst een normaal rooster invoeren, van achtuursdiensten. Moderniseren door meer aan preventie onder de bevolking te doen. Dat is ontzettend belangrijk in Amsterdam. Kennis bijspijkeren. Schaaps opvolger moet duidelijk de koers afspreken met Halsema. Er komen lastige jaren met stijgend ziekteverzuim.“

Hoe is van het GVB een goed functionerend bedrijf gemaakt?

“Precies zo. We hebben het lijn voor lijn aangepakt. Er kwam een eerlijk rooster en op elke tramlijn een eigen chef, die iedereen ging aanspreken op normaal gedrag. Rond 2003 is het GVB definitief de goede kant op gegaan, toen er privatisering dreigde. Daar was iedereen tegen, het was de laatste kans om samen te bewijzen dat het GVB toch een normaal bedrijf kon zijn. De omslag heeft zeker een generatie geduurd. Net zo lang als de verwaarlozing.”

Lees ook:

Kan Halsema de Amsterdamse brandweerman temmen?

Met de vermeende doodsbedreigingen aan het adres van brandweercommandant Leen Schaap heeft burgemeester Femke Halsema haar eerste echte klus: kan zij het Amsterdamse korps wél temmen?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden