Standbeeld

De Bonnenkoningin is niet meer onzichtbaar: beeld voor verzetsheld Jacoba van Tongeren

Het standbeeld van Bonnenkoningin Jacoba van Tongeren werd zondag onthuld in het parkje aan de Antillenstraat in Amsterdam. Beeld Patrick Post
Het standbeeld van Bonnenkoningin Jacoba van Tongeren werd zondag onthuld in het parkje aan de Antillenstraat in Amsterdam.Beeld Patrick Post

Met de onthulling van haar standbeeld maakt Nederland na 76 jaar kennis met verzetsvrouw Jacoba van Tongeren. ‘Ze zal niet meer ontbreken in de geschiedenisboeken.’

Floris Akkerman

Vastberadenheid straalt ervan af: de blik vooruit, het opgeheven hoofd, de mond gesloten. Zo kijkt het standbeeld van verzetsvrouw Jacoba van Tongeren uit over de Amsterdamse Antillenstraat, deze zondag onthuld in stadsdeel West. Schuin links voor haar hangt een oranje doek over het balkon van nummer 45 1-hoog, waar Van Tongeren woonde tijdens de Tweede Wereldoorlog.

76 jaar na het eind van de Holocaust maakt Nederland kennis met de standvastige uitstraling van Van Tongeren (1903-1967). Ze leidde in Amsterdam een verzetsgroep van honderdvijftig mannen en vrouwen die 4500 onderduikers hielp. Van Tongeren werd de Bonnenkoningin genoemd. Onder haar jas hield ze namelijk geroofde voedselbonnen voor haar onderduikers verborgen. Het jack stond er bol van, alsof ze zwanger was.

Lang wist niemand van haar levensverhaal

Tijdens de oorlog gold Van Tongeren als een maatschappelijk werkster met een groot gezag, die het liefst zonder geweld opereerde en een diep gevoel voor rechtvaardigheid kende. Toch raakte haar levensverhaal pas sinds 2015 bekend, met dank aan haar neef Paul van Tongeren. Kerst 2012 vroegen zijn kleinkinderen hem waarom zijn vader en opa waren omgekomen tijdens de oorlog. Terwijl hij dit uitzocht, kwam hij meer te weten over zijn tante, de ‘heldin’. Op basis van haar memoires schreef hij uiteindelijk een boek, Jacoba van Tongeren en de onbekende verzetshelden van Groep 2000 (1940-1945), dat zes jaar geleden uitkwam.

Zijn tantes eigen uitvinding droeg bij aan haar onbekendheid, stipt Paul van Tongeren (79) aan na afloop van de onthulling. Voor alle leden van de verzetsgroep had Jacoba van Tongeren een cijfercode bedacht. Ze kenden elkaar niet bij naam om te voorkomen dat ze elkaar zouden verraden. Hun namen staan op de sokkel van het standbeeld.

Jacoba werd aangesproken als lid 2000, legt haar neef uit: de T als twintigste letter van het alfabet en 00, het eerste lid. De groep werd naar haar nummer vernoemd: Groep 2000. “Het was niet de groep Jacoba of de groep Van Tongeren”, vertelt hij. “Dit werkte na de oorlog tegen haar.”

Het standbeeld van Bonnenkoningin Jacoba van Tongeren werd zondag onthuld in het parkje aan de Antillenstraat in Amsterdam. Beeld Patrick Post
Het standbeeld van Bonnenkoningin Jacoba van Tongeren werd zondag onthuld in het parkje aan de Antillenstraat in Amsterdam.Beeld Patrick Post

De rol van verzetsvrouwen is tijdenlang onderschat

Een vrouw aan het hoofd van een verzetsgroep, dat ging het voorstellingsvermogen van verzetsmannen te boven, zegt de aanwezige historicus Marjan Schwegman (70). De oud-directeur van het Niod Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies schreef in de jaren zeventig haar scriptie over vrouwen in het verzet. “De rol van verzetsvrouwen is lange tijd onderschat. Het werd onvoorstelbaar geacht dat een vrouw hiertoe tot in staat was.”

“Verzetsleider Henk van Randwijk probeerde Van Tongeren neer te zetten als een vrouw die dit niet aankon”, gaat Schwegman verder. “Het was seksisme van die tijd.” Paul van Tongeren: “De verzetsmannen zeiden: ‘Wij hebben dit gedaan’. De vrouwen werden teruggeduwd in de keuken.”

Diep gelovig en bescheiden

Plus, stelt Schwegman: het waren bijna alleen maar mannen die schreven over de Tweede Wereldoorlog. Ook zij konden zich niet voorstellen dat vrouwen een leidende rol hadden. Dus zag je vrouwelijke verzetshelden niet terug in de geschiedenisboeken.

Zijn tante cijferde zichzelf daarnaast weg, stelt Van Tongeren, die ook benadrukt dat de longziekte van zijn tante haar belemmerde om na de oorlog naar buiten te treden – ze lag vrijwel permanent op bed. “Ze was ongelooflijk bescheiden. Ze had in de oorlog haar plicht gedaan.”

Daar kwam ook Schwegman achter. “Jacoba van Tongeren zag zichzelf in een dienende rol. Ze was diep gelovig en vond dat je als gelovige werkte voor god. Dat ga je niet als een individu uitventen.”

Die onbekendheid is voorbij met het boek en het standbeeld. “Jacoba van Tongeren zal niet meer ontbreken in de geschiedenisboeken”, zo sprak de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema tijdens de bijeenkomst zondag. “Ze zal niet meer worden vergeten. En ze zal in onze stad nooit meer onzichtbaar zijn.”

Lees ook:

Hoe vrouwen uit het verzet verdwenen

Ze waren er wel, verzetsvrouwen, maar historici hielden ze buiten de geschiedboeken. Kan een vrouw wel leiding geven als er geweld nodig is? Een essay van Marjan Schwegman.

Dit zijn de 196 doden van Trouw: zij die stierven voor de krant

De ‘23 van Trouw’, de verspreiders die in augustus 1944 in Kamp Vught werden gefusilleerd, waren lang niet de enige verzetsmensen die stierven voor deze krant. Vooral in de laatste oorlogswinter vielen veel slachtoffers.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden