Anderhalvemetersamenleving

De anderhalve meter is een sociaal dilemma geworden. Zó ga je er het beste mee om

Handhavers en politie ontruimden het Amsterdamse Park Somerlust vanwege de te grote drukte op Hemelvaartsdag. Hoewel de horeca nog dicht was vanwege de coronamaatregelen gingen veel mensen naar buiten. Beeld ANP

Anderhalve meter afstand houden: we zijn er steeds slechter in, blijkt uit nieuw gedragsonderzoek van het RIVM. Hoe komt dat en hoe houden we elkaar bij de les?

De 75-jarige Hendrik doet voor het eerst in lange tijd weer zijn eigen boodschappen. Een beetje bedeesd en gespannen loopt hij de winkel binnen. Yoghurt, fruit… en welk biertje zal hij voor vanavond halen? Terwijl hij voor het schap staat te dubben, pakt een andere bezoeker vlak langs hem heen z’n wekelijkse kratje Hertog Jan.

Precies op het moment dat de man zijn krat grijpt, begint hij te hoesten. In de elleboog gaat even niet. De bevreesde Hendrik, die al longproblemen heeft, raakt gefrustreerd. Op de stoep hielden de mensen ook al geen afstand. Hij foetert de man met de krat uit. “ANDERHALVE METER! HOE MOEILIJK KAN HET ZIJN.”

Nou, best moeilijk, bleek vrijdag uit een gedragsonderzoek van het RIVM en de GGD onder 53.000 Nederlanders. Hoe langer we afstand van elkaar houden, hoe lastiger we dat vinden. De moraal verslapt, zeker in supermarkten en in het contact met familieleden. En dat leidt her en der tot anderhalvemeterruzie en -frustratie, zoals in de hypothetische casus Hendrik.

‘De wilskracht knapt’

Zeker dertig procent van de ondervraagden zegt dat mensen ‘regelmatig’ te dichtbij komen in de supermarkt. Het aantal mensen dat zegt dat anderen zelden of nooit in hun anderhalve meter komen, neemt vergeleken met half april af met 9 procent bij het boodschappen doen en 12 procent bij het bezoeken van familie en vrienden.

Dat mensen het moeilijker gaan vinden om in de pas te lopen als beperkende maatregelen langer duren, voorspelde hoogleraar sociale psychologie Kees van den Bos, van de Universiteit Utrecht, aan het begin van de crisis al in deze krant. “De gemotiveerdheid van mensen kun je vergelijken met een spier”, maakt hij duidelijk.

Stel je hangt aan een boomtak, dan kan er wel een koor van mensen om je heen staan die zeggen: ‘Hou vol’, maar op een gegeven moment begint je spier te trillen en moet je loslaten. “Dan knapt de wilskracht. Dat is lang niet overal het geval, maar ik merk ook dat mensen het moeilijker vinden om de afstand te bewaren.” 

Niet alleen de langdurigheid van de maatregelen speelt hierin een rol, maar ook de huidige informatie-ambiguïteit, aldus de hoogleraar. “Waarom hoeft de kapper geen anderhalve meter afstand te houden, en jij wel? Als hij mag knippen, dan kan ik ook wel wat losser met de regels omgaan, denken mensen.”

Teken een cirkel om jezelf heen in het park

Dat zorgt voor een klassiek sociaal dilemma, aldus de hoogleraar, vergelijkbaar met de vissersboot die extreem veel vis vangt. Als een fanatieke visser dat alleen doet, is het niet zo erg, maar als de rest van de vissers het ook doet, is de Noordzee binnen no time leeg. “We weten dat áls er dat soort dilemma’s spelen, mensen sneller expres of per ongeluk fouten gaan maken.”

Dat dilemma blijft nog wel even onder ons. Hoe kunnen we onszelf en anderen disciplineren? Volgens Van den Bos zijn reminders aan de gedragsregels heel belangrijk. Plak een sticker op je trui met ‘houd anderhalve meter afstand’, of teken een cirkel om jezelf heen als je in het park je kleedje uitspreidt, steek als vrienden beiden een arm uit om de afstand tot elkaar te meten.

Een andere manier: vertel elkaar over de gevolgen van te weinig afstand houden, over wat besmettingen met mensen dichtbij of verder weg van jou doen. “Zoals het verhaal van Edith Bosch, de topfitte ex-judoka, die doodziek werd van het coronavirus", zegt Van den Bos.

Korter lontje

En wat als iemand te dichtbij komt? Daar had mediator Anniek Schuurs vanmorgen nog mee te maken. Aan de klusjesman in kwestie vroeg ze: ‘Vind je het erg om anderhalve meter afstand te houden’? “Ik zei het heel voorzichtig, met respect. Dat werkt beter dan zeggen: jij houdt je niet aan de regels! Dat lokt een verdedigende of zelfs agressieve reactie uit.”

In haar werk, waarin ze allerlei mensen met conflicten helpt, is dat een gouden regel: vraag iets vriendelijk en vraag om begrip voor jouw situatie: dan heb je meer kans om gehoord te worden. Dat is in deze crisis nóg belangrijker, zegt ze. “Mensen zitten dicht op elkaar en hebben niet de bewegingsvrijheid die ze normaal hebben. Daardoor hebben ze een korter lontje.” 

De coronamaatregelen sorteren onvoldoende effect, concludeerde de voorzitter van het Veiligheidsberaad na Hemelvaart. Hoe kunnen gezagsdragers de drukte deze zomer in goede banen leiden?

De Nijmeegse burgemeester Hubert Bruls, voorzitter van het Veiligheidsberaad, ziet de zomer met buikpijn tegemoet. Als het ondanks alle coronaver- en -geboden donderdag al zó druk was op sommige stranden en in parken, hoe moet dat dan als de zon de hemel dag na dag siert? Er moeten beperkingen worden opgelegd, concludeerde hij op Hemelvaart, veel meer beperkingen.

Natuurlijk voorkomt het afsluiten van recreatiegebieden gekrioel, zegt Cees van Woerkum, die als socioloog meewerkte aan een rapport over conflicten in de publieke ruimtes. Maar hard optreden alleen is niet voldoende om het gedrag van een samenleving te veranderen.

“Zo heeft het uitdelen van boetes maar beperkt effect”, stelt hij. “Zeker nu. De kans dat je gepakt wordt is klein en de acceptatiegraad daalt. Nu het de goeie kant op gaat met het aantal coronapatiënten en -doden is het zo’n beetje gedaan met die pandemie, denken we, het is tijd om weer gewoon te doen. Boetes worden gezien als oneerlijk. Als ik de baas van Nederland was, zou ik die verboden en bekeuringen aanvullen met alternatieve maatregelen.”

Niet wapperen met bonnenboekjes

De overheid hamert er steeds op dat we dit virus samen moeten bestrijden, zegt Van Woerkum. “Maar hoe? Ik mis details. Een idee is om te investeren in een landelijke campagne die mensen leert om anderen aan te spreken wanneer zij onvoldoende afstand houden. Nu ligt dat gevoelig, mensen reageren geprikkeld wanneer zij worden terechtgewezen. We hebben de juiste taal niet.” De socioloog noemt de ontstaansgeschiedenis van het begrip ‘Bob’, waarmee mensen elkaar kunnen wijzen op hun drink- en rijgedrag. Dat werkt.

Ook Syan Schaap denkt dat een positieve benadering meer effect kan hebben dan wapperen met bonnenboekjes. Hij is directeur van het Event Safety Institute, dat zes steden helpt met het beheren van mensenstromen in hun binnensteden, oftewel crowd management.

“In Eindhoven lopen zogenoemde city hosts rond, die mensen vriendelijk wijzen op het houden van afstand en op minder drukke straten. En waar zij in eerste instantie veel vragen en tegenstand kregen, lijkt er in die binnenstad een nieuwe sociale norm te zijn ontstaan.” Ook gemeenten als Almere en Groningen hebben ‘drukteadviseurs’ ingezet om handhavers te ondersteunen.

Spreiding is het knelpunt

“We hebben voldoende buitenruimte”, zegt Schaap. “De spreiding is het knelpunt. Het is de kunst om te voorkomen dat het op populaire plekken zo druk wordt dat je de controle verliest.” Welke tips heeft hij voor beleidsmakers? “Verzamel feiten. Hoeveel bezoekers waren er op welke locaties op piekdagen vóór corona? En wat is nu de max?”

Nummer twee is ‘design’. “Daarmee bedoel ik het creëren van ruimte door omleggen en verbreden van looproutes. Geef mensen een duwtje in de juiste richting. Dat kan met pijlen, borden en hekken, maar ook door het verstrekken van actuele informatie. Wie in Breda een bericht stuurt naar een speciaal WhatsApp-nummer, krijgt te horen hoe druk het is in de binnenstad. Diegene kan dan zelf bepalen of het slim is om te gaan, en keuzevrijheid helpt bij gedragsverandering. We moeten leren vrije tijd bewust te plannen, als een treinreis.”

Net als Schaap hamert het Veiligheidsberaad op lokaal maatwerk. “Wat in Amsterdam te druk is, kan elders prima zijn”, zegt woordvoerder Marleen Oldenhave. “En die verschillen zullen met de versoepelingen enkel groter worden. Drukte is niet te kwantificeren, het gaat om beheersbaarheid. Ik hoop dat er creatieve oplossingen komen. Handhavend optreden is het laatste wat we willen.”

Lees ook:
Hoe hou je maat in de anderhalvemetersamenleving?

We mogen weer wat meer, maar de anderhalvemetersamenleving legt ons nog veel beperkingen op. We moeten maat houden. Maar hoe doen we dat, vraagt het filosofisch elftal zich af.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden