null

Vijf vragenOnderzoek

Coronavaccins: niet fantastisch, wel goed

Beeld REUTERS

Het aantal coronabesmettingen ligt hoog, volgens het RIVM. Betekent dit dat de bescherming van de vaccins verzwakt? En is een derde prik hierop het antwoord? Vijf vragen en antwoorden over de bescherming van vaccins, naar aanleiding van de laatste stand van zaken in het wetenschappelijk onderzoek.

Doorbraakinfecties. Dit woord zal steeds vaker vallen. Vrij vertaald naar de situatie rond het coronavirus betekent zo’n doorbraakinfectie een corona-infectie na vaccinatie. Nu de deltavariant wereldwijd domineert, worden er meer nieuwe besmettingen gemeld dan in de periode voor de zomer, toen, net als nu, in een aantal westerse landen al veel mensen waren gevaccineerd.

Ook in Nederland zijn er doorbraakinfecties. In de afgelopen zes kalenderweken testten ruim 48.000 Nederlanders positief op het virus hoewel ze volledig gevaccineerd waren, meldde het RIVM dinsdag.

Wat zeggen die doorbraakinfecties over de werking van de vaccins?

Wetenschappelijk onderzoek naar de effectiviteit van de vaccins volgt elkaar in razend tempo op. Zo snel dat er nauwelijks tijd is om deze onderzoeken rustig te laten controleren door andere wetenschappers, zoals normaal gebruikelijk is. Dat maakt het lastig om al die conclusies op waarde te schatten, zegt Rogier Sanders, hoogleraar virologie en experimentele vaccins van het UMC in Amsterdam.

Een gewichtig onderzoek is van de universiteit van Oxford, dat de testuitslagen van ruim 350.000 Britten analyseerde. De wetenschappers ontdekten dat de bescherming tegen symptomatische corona-infectie, dus mét klachten, door de vaccins van Pfizer en AstraZeneca aanzienlijk afnam in de periode dat de deltavariant van het virus domineerde. De effectiviteit van Pfizer daalde van 94 procent tot 84 procent en die van AstraZeneca van 86 procent naar 70 procent.

Maar worden we ook ziek, ondanks een vaccinatie?

Niet zo vaak, en dat is het goede nieuws, zegt viroloog Sanders. “De vaccins werken niet fantastisch, maar nog wel goed. Ze zijn niet in staat om alle infecties te voorkomen, maar voorkomen wel een ernstige ziekte.”

Het bewijs daarvoor wordt geleverd in de ziekenhuizen. In Nederland zijn hierover nog geen harde gegevens beschikbaar, maar volgens het RIVM blijkt uit contacten met ziekenhuizen dat verreweg de meeste opgenomen coronapatiënten geen vaccinatie hebben gehad.

Onderzoekers van het Amerikaanse CDC, het equivalent van het RIVM, ontdekten dat de effectiviteit van de vaccins (vooral Pfizer en Moderna) tegen ziekenhuisopname ondanks de deltavariant stabiel bleef, tussen de 92 en 95 procent. In Israël, een land met een hoge vaccinatiegraad in vergelijking met Nederland, is de beschermende werking tegen ziekenhuisopname van het Pfizer-vaccin voor mensen van vijftig jaar en ouder ruim 85 procent en voor mensen onder de vijftig bijna 92 procent.

Hoe kan het dat een vaccin wel beschermt tegen ziekte maar niet altijd tegen infectie?

Viroloog Sanders: “De afweerreactie die een vaccin opwekt bevat minstens twee componenten. De circulerende antistoffen, die ervoor zorgen dat de infectie wordt tegengehouden, nemen af. Oftewel: de bescherming tegen infectie daalt. Maar de bescherming tegen ernstige ziekte wordt beïnvloed door de zogenaamde geheugencomponent van de afweerreactie. Die blijft constant goed presteren, maar heeft wat tijd nodig om op te starten. Je raakt dus wel geïnfecteerd, en test positief, maar wordt niet ernstig ziek.”

Is groepsimmuniteit nu een illusie ?

De gedachte was vorig jaar dat tegen het nieuwe virus groepsimmuniteit kon worden opgebouwd door een combinatie van natuurlijke immuniteit door een infectie en – voornamelijk – immuniteit door vaccinatie. Maar nu blijkt dat volledig gevaccineerde mensen geïnfecteerd raken en het virus kunnen verspreiden, vormen zij niet de beoogde beschermende ring rond kwetsbaren en ouderen.

Volgens Sanders is dat niet zo verrassend. “Dat immuniteit afneemt na verloop van tijd was wel een beetje verwacht.” Toch vindt hij het te vroeg om groepsimmuniteit helemaal af te schrijven. “Er is nog veel onduidelijk over immuniteit. Het kan zijn dat de combinatie van een vaccinatie én doorgemaakte infectie de antilichamen zodanig versterkt dat er wel een mate van groepsimmuniteit ontstaat.”

En die derde prik, is die nog nodig nu vaccins goed beschermen tegen ernstige ziekte?

De discussie over de derde prik, in andere landen een ‘booster’ genoemd, blijft actueel. Sommige landen dienen al een derde prik toe. In Nederland komt de Gezondheidsraad binnenkort met een advies hierover. De Gezondheidsraad kijkt dan vooral naar de technische kant: beschermt een derde prik beter? Zijn er geen gezondheidsrisico’s? Het morele vraagstuk, namelijk of zo’n derde prik verantwoord is zolang zoveel wereldburgers nog geen inenting hebben gehad, is aan de politiek.

Volgens viroloog Sanders heeft een derde prik waarschijnlijk voordelen. Hij drukt zich voorzichtig uit, omdat er nog weinig hard bewijs is. “Een derde prik is waarschijnlijk niet nodig voor het voorkomen van ernstige ziekte, maar kan wel helpen bij het tegengaan van infectie bij mensen die je niet geïnfecteerd wilt zien raken, zoals ouderen of kwetsbaren.”

Sanders baseert zich onder meer op dierproeven die hij zelf uitvoert. “We zien dat de immuniteit bij dieren na een derde vaccinatie echt toeneemt. Ik denk dat de derde prik een groot voordeel biedt, en we ouderen en mensen met een zwak immuunsysteem zo’n prik moeten aanbieden.”

Lees ook:

Virusvarianten - Wat weten we tot nu toe over de mutatiekracht van het coronavirus?

Moeten we ons zorgen maken over de mutatiekracht van het coronavirus? Een college virologie in vijf hoofdstukken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden