Op eigen houtje

Buiten de rechter om deelde het OM straffen uit voor mishandeling en aanranding

Vrouwe Justitia voor de rechtbank van Utrecht.  Beeld ANP
Vrouwe Justitia voor de rechtbank van Utrecht.Beeld ANP

Het Openbaar Ministerie mag zelf straffen uitdelen, maar niet voor de zwaardere delicten. Toch gebeurde dat wel. ‘Geeft toch het gevoel van achterkamertjes.’

Kristel van Teeffelen

Tientallen verdachten van ernstige zeden- en geweldsdelicten kregen straf zonder dat er een rechter aan te pas kwam. Het OM legde zelf een sanctie op, terwijl dat volgens de wet niet de bedoeling is. Het gaat om zware mishandeling en aanranding.

Een officier van justitie kan zonder tussenkomst van de rechter delicten bestraffen waar volgens de wet maximaal zes jaar celstraf op staat. Deze zogeheten strafbeschikkingen moeten rechtbanken ontlasten, die de grote stroom aan zaken niet kunnen bijbenen. Justitie kan geen celstraf opleggen, maar bijvoorbeeld wel een taakstraf of boete.

Uit cijfers opgevraagd bij het OM blijkt dat officieren van justitie de afgelopen vijf jaar 45 keer een straf uitdeelde voor delicten waar een hogere maximale straf op staat dan die zes jaar. In 36 gevallen ging het om zware mishandeling en negen keer om aanranding. Het OM weet niet hoe dat kan en zegt dat te gaan onderzoeken.

Omstreden

Een strafbeschikking bij ernstige gewelds- en zedendelicten is altijd omstreden geweest, ook bij de wetgever. Naast de vergrijpen die wettelijk uitgesloten zijn van de OM-straf, is er een grijs gebied. Denk aan stalking (117 strafbeschikkingen in de afgelopen vijf jaar), het verspreiden van kinderporno (negen keer) en huiselijk geweld (achttien keer).

Volgens de richtlijn van het OM zelf worden dergelijke zaken in principe aan de rechter overgelaten. Een officier van justitie mag daar na intern overleg wel van afwijken. Dat gebeurt als een strafbeschikking de meest passende, op de zaak toegesneden, afdoening is, zegt een OM-woordvoerder. Zo wegen de wensen van het slachtoffer mee of de persoonlijke omstandigheden van een verdachte.

Achterkamertjes

Deskundigen reageren kritisch op de OM-straffen voor ernstige vergrijpen. “Een burenruzie waarbij een droge klap is uitgedeeld zonder letsel, kun je best door het OM laten afdoen”, zegt advocaat Richard Korver, die veel slachtoffers in gewelds- en zedenzaken bijstaat. “Maar ernstige misdrijven dienen door een onafhankelijke rechter te worden beoordeeld. Dat gebeurt in het openbaar, waardoor het ook een signaleringsfunctie heeft. De OM-straffen zijn niet inzichtelijk. Dat geeft toch het gevoel van achterkamertjes.”

“De strafbeschikking was oorspronkelijk bedoeld als uitzondering op de regel”, zegt Marijke Malsch, hoogleraar empirisch-juridisch onderzoek aan de Open Universiteit. “Het is begonnen bij verkeersmisdrijven en eenvoudige delicten, je ziet dat er steeds meer is bijgekomen. Dat is een zorgelijke ontwikkeling. Je verkleint de positie van de rechter. Ook weten we dat bij een strafbeschikking de waarheidsvinding veel minder aandacht krijgt dan bij de rechter.”

Malsch doelt op het meest recente onderzoek van de Hoge Raad uit 2018 waaruit blijkt dat een aanzienlijk deel van de verdachten die in verzet gaan tegen de straf van de officier van justitie uiteindelijk van de rechter een lagere straf krijgen of zelfs worden vrijgesproken. Binnenkort wordt een vervolgstudie verwacht met nieuwe cijfers.

Ook Slachtofferhulp Nederland maakt zich zorgen over de neiging van het OM om ernstige delicten zelf af te handelen. “Wij zijn niet tegen strafbeschikkingen”, zegt Robin Fontijne, juridisch beleidsadviseur bij Slachtofferhulp. “Het is ook in het belang van slachtoffers dat zaken niet te lang op de plank blijven liggen. Maar kies de zaken er wel op uit.”

Slachtofferverklaring

Wat Fontijne betreft is het bij delicten als aanranding, stalking, huiselijk geweld, maar in sommige gevallen ook bedreiging, vaak in het belang van het slachtoffer om wel naar de rechter te gaan. Het geeft een slachtoffer de kans om bij een zitting aanwezig te zijn en gebruik te maken van het spreekrecht, wat belangrijk is voor het verwerkingsproces, zegt hij. Bij een strafbeschikking is alleen een schriftelijke slachtofferverklaring mogelijk.

In 2021 deelde het OM in totaal bijna 85.000 strafbeschikkingen uit. Dat zijn er een stuk meer dan vijf jaar eerder, toen het om 67.000 zaken ging. Vreemd is dat niet. Door de coronacrisis liepen de achterstanden bij de rechtbanken dusdanig op dat afgesproken werd om tijdelijk meer zaken aan het OM over te laten.

Het OM verwacht dat het aantal strafbeschikkingen voor bepaalde gewelds- en zedendelicten in de toekomst veel minder zullen voorkomen. De richtlijn met daarin vergrijpen die in principe aan de rechter zijn, is in maart 2021 aangescherpt. De regels zijn nu duidelijker, stelt de woordvoerder.

Bedreiging met vleesmessen

Voor slachtoffers is het soms moeilijk te verkroppen dat het OM voor een strafbeschikking kiest. Zoals in een zaak van ambulancemedewerkers die in de zomer van 2020 in Lienden werden bedreigd met vleesmessen. De hulpverleners deden aangifte, het Openbaar Ministerie vond dat een vrouw schuldig was aan bedreiging, maar er volgde geen rechtszaak. Justitie koos ervoor de zaak zelf af te doen. Tot frustratie van de ambulancemedewerkers, vertelden ze tegen verschillende regionale kranten.

Verdachten die het op hulpverleners gemunt hebben, moeten zich in principe voor de rechter verantwoorden, erkent ook het OM. Toch is daar in dit geval niet voor gekozen. De redenen die het OM noemt: de persoonlijke omstandigheden van de verdachte, haar blanco strafblad, de eigen richtlijnen voor straffen en een tekort aan zittingscapaciteit bij de rechter. Met zestig uur taakstraf en 750 euro schadevergoeding voor de slachtoffers, komt de verdachte er volgens justitie bovendien niet makkelijk vanaf.

Verschillende belangen

De zaak schetst het dilemma van de OM-straf. Want welk belang weegt zwaarder? De wens van het slachtoffer die graag gebruik wil maken van zijn spreekrecht en aanwezig wil zijn bij de rechtszaak? Het belang van een verdachte? Een snelle, efficiënte afhandeling van een zaak?

Het draait wat het OM betreft ook om het doel van de straf. Neem de zaak van een dodelijk ongeval op een bouwplaats in Ederveen. In juli 2020 kwam een spelende kleuter om het leven toen hij van een stapel kalkzandsteenblokken viel. Na onderzoek bleek dat de hoofdaannemer zich niet aan de regels had gehouden. Zo was het terrein niet afgezet en waren de blokken los opgestapeld. Het bedrijf kreeg een strafbeschikking opgelegd van 20.000 euro.

De zaak is niet aan de rechter voorgelegd omdat niet een persoon werd vervolgd, maar een bedrijf, aldus het OM Oost-Nederland. Een rechter had ook alleen maar een boete op kunnen leggen en geen celstraf. Met een strafbeschikking werd dus hetzelfde effect bereikt. Volgens de OM-woordvoerder kunnen de ouders van de overleden kleuter zich vinden in deze keuze.

Openbare terechtzitting

Het komt ook voor dat een openbare terechtzitting niet in het belang van een slachtoffer is. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de zaak van de artiest Bilal Wahib, die via Instagram een 12-jarige jongen geld aanbood om zijn geslachtsdeel te laten zien. Het OM vond dat hij daarmee de lichamelijke integriteit van de minderjarige jongen schond, een strafbaar feit. Toch werd ervoor gekozen de zaak buiten de rechter om te regelen (in dit geval via een sepot: een beslissing niet te vervolgen). De voornaamste reden: een gang naar de rechter zou voor het jonge slachtoffer erg belastend zijn geweest.

Advocaat Richard Korver, die het slachtoffer bijstond, was blij met die beslissing. “Het ging op dat moment erg slecht met de jongen.” Toch erkent hij dat het voor het belang van de openbaarheid van de rechtspraak en de afschrikwekkende werking die daar vanuit gaat, waarschijnlijk beter was geweest als het wel tot een rechtszaak was gekomen. “Dat is een dilemma. Wat weegt zwaarder: het belang van het slachtoffer of het maatschappelijke belang? Wat in dit geval in ieder geval helpt is dat er door het OM actief over de beslissing is gecommuniceerd.” Dat laatste is een uitzondering. De meeste strafbeschikkingen gaan geruisloos voorbij.

Lees ook

Ombudsman: Als het OM zelf straft, komen slachtofferrechten in het geding

Door corona worden meer strafzaken door het OM zelf afgehandeld en niet aan de rechter voorgelegd. Daarbij is onvoldoende oog voor slachtoffers, waarschuwt de Nationale Ombudsman.

Wat gebeurt er als de gemeente voor rechter speelt?

In plaats van een rechtszaak af te wachten leggen gemeenten steeds vaker zelf een straf op, constateren rechters en juridisch deskundigen. Zij vinden dit een zorgelijke ontwikkeling.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden