Tweede Wereldoorlog

Brabants archief ontvangt register met ruim 600 veroordeelde oorlogsmisdadigers

Een groot, wat aangevreten, ouderwets schrift vol relevante informatie over oorlogsmisdadigers ligt vanaf vandaag in Brabants Historisch Informatie Centrum.

Een ‘historisch waardevol’ register met gegevens over ruim 600 veroordeelde oorlogsmisdadigers die na de oorlog in de koepelgevangenis van Breda zaten, komt woensdag in handen van het Brabants Historisch Informatie Centrum. Het lag op een zolder te vergaan.

Het ziet er uit als een groot, saai, wat aangevreten ouderwets schrift. Binnenin staan lange, handgeschreven lijsten met gegevens van ruim 600 Nederlandse en Duitse oorlogsmisdadigers die tussen 18 april 1947 en 16 augustus 1957 in de Bredase koepelgevangenis terechtkwamen.

Vele jaren lag dit boekwerk op de zolder van een van de bewaarders van de gevangenis, daarna enige tijd op die van historicus Richard Hoving. Hij gebruikte het voor zijn vorig jaar verschenen biografie over Josef Kotalla, plaatsvervangend commandant van Kamp Amersfoort. 

Drie van Breda

Kotalla is een van de honderden genoemde gevangenen in het boek. Ook twee andere beruchte Jodenvervolgers, Franz Fischer en Ferdinand aus der Fünten, staan erin. De lange gevangenschap van deze ‘Drie van Breda’ verdeelde eind vorige eeuw de Nederlandse samenleving sterk.

Vandaag overhandigt Hoving dit register met veel informatie over oorlogsmisdadigers aan het Brabants archief. Hij denkt dat er relevante zaken in staan voor geïnteresseerde toekomstige onderzoekers. “De gegevens leveren niet een compleet nieuwe kijk op gebeurtenissen op, hoor. Maar bijvoorbeeld alle woonadressen van de gevangenen staan erin. Interessant als iemand nabestaanden wil gaan opzoeken.”

Jan Sanders, rijksarchivaris voor de provincie Noord-Brabant, is ‘zeer verheugd’ met de aanwinst. De overige delen van het register van de koepelgevangenis zijn al in handen van zijn archief, maar dit deel ontbrak nog. “In zo’n register zie je gegevens over personen, uiterlijke kenmerken, hun gedragingen. Je moet het zien als een soort klein dossiertje. Historisch gezien is dit waardevol materiaal.”

Oud-bewaarder Ton Mink (inmiddels 73) nam het register ooit mee naar huis. Mink werkte tussen 1971 en 2005 onder meer als cipier in de koepelgevangenis en ontdekte het register in 1998. Hij herinnert zich hoe hij het boek ooit aantrof. “We hadden in de kelder onder het hoofdgebouw een archief. Daar was een geniepige lekkage, niet zichtbaar. We kwamen zelden in die ruimte. Op een dag ontdekte we dat er een laagje water in stond. We zijn begonnen het water weg te halen en ik heb die registers, een aantal dikke grote boeken, wat hoger gezet, zodat het water er niet bij kon.”

‘Tijdelijk in bruikleen’

In 2000 werd het archief helemaal weggehaald, herinnert hij zich, ‘met een justitieel busje’. Het werd niet vernietigd, maar ging ergens anders heen. Waar wist Mink niet. “Ik hielp toen met dozen pakken. Mijn oog viel weer op dat ene boek. Dat van na de oorlog had mijn interesse. Ik wilde een boek schrijven over mijn ervaringen in die gevangenis. Ik heb daarom dat register over die periode mee naar huis genomen. Ik vond dat er veel interessante dingen in stonden, ja. Ik heb het wederrechtelijk achtergehouden eigenlijk. Ik zag het meer als tijdelijk in bruikleen voor mijn eigen boek.” Mink wist alleen niet goed wat hij er na verschijning van zijn boek verder mee moest. “Ik heb het maar op mijn zolder gelegd.”

Hij was ‘blij’ toen hij benaderd werd door historicus Richard Hoving om over zijn ervaring met Kotalla te vertellen. Hij heeft Hoving het register meegegeven. Mink is vindt het prima dat het nu in het Brabantse archief belandt. “Zo komt het alsnog goed terecht.”

Wie erin wil kijken moet tot 2028 eerst aan Rijksarchivaris Jan Sanders toestemming vragen, in verband met de privacy. Pas daarna is het echt openbaar.

Lees ook:

Hoe SS’er Kotalla de gevreesde beul van Amersfoort werd

Was de Duitse SS’er Josef Kotalla, een van de Drie van Breda, een ‘mensch-duivel’ zoals Het Parool hem direct na de oorlog noemde? Nee, nuanceert biograaf Richard Hoving, hij was een mens als ieder ander, maar hij had wel beestachtige trekken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden