Reportage82 jaar later

Boem, boem, boem – het gehei klonk continu in Rotterdam na de oorlog

Compleet verwoeste huizen in de binnenstad van Rotterdam.  Beeld ANP /  ANP
Compleet verwoeste huizen in de binnenstad van Rotterdam.Beeld ANP / ANP

Het is 82 jaar geleden dat Rotterdam gebombardeerd werd. Direct na de oorlog lag de focus op bouwen, bouwen en nog eens bouwen.

Tobiah Palm

“Een paar weilanden achter ons huis was het vliegveld waar de vliegtuigjes opstegen, met zo’n spandoek erachteraan, waarop dan zoiets stond als ‘Gefeliciteerd Unilever’. Als ze omhoog gingen hingen die doeken als staarten aan de vliegtuigen,” zegt voormalig havenwerker Jaap Mudde (94). Hij zit op een leren stoel in zijn flat in een buitenwijk van Rotterdam. “Dat gebeurde vaak. Voor elk nieuw gebouw ging er één omhoog, en we waren de hele stad aan het opbouwen. Het was heel hoopvol allemaal.”

Deze zaterdag herdenken de Rotterdammers dat het precies 82 jaar geleden is dat de Duitsers hun stad bombardeerden. Tijdens de aanslag kwamen ongeveer 850 mensen om het leven en zo’n 80.000 mensen raakten dakloos. Maar bij die verliezen heeft Rotterdam lang niet stilgestaan: in de jaren na de oorlog ging het vooral om bouwen – niet lullen maar poetsen zoals het Rotterdamse spreekwoord zegt.

De architect sliep op een veldbedje

Voor de voormalige Centrale Bibliotheek van Rotterdam, nu het gebouw van The Erasmus University College, staat stadsarchitect Paul Groenendijk van het platform van Wederopbouw Rotterdam. Elk jaar in mei organiseert hij rondleidingen door de Maasstad waarbij hij vertelt hoe de stad zoals ze nu is tot stand is gekomen. “Rotterdammers wilden vooruit kijken, een frisse start,” zegt hij. “Ik stel me voor dat het nu ook zo in Kiev is, daar zijn ze ook al aan het nadenken over de wederopbouw.”

Groenendijk draait zich om naar het statige gebouw met warmrode bakstenen. Op de grijze trap voor de ingang zitten studenten in de zon te roken en te kletsen. “De bibliotheek is een van de weinige gebouwen in het centrum dat bijna ongeschonden is gebleven,” zegt hij. “Daarom vestigde de toenmalige architect zich hier. Gerucht gaat dat hij op een veldbedje sliep.” Al vier dagen na de aanslag presenteerde de architect plannen voor het herstel, volgens Groenendijk om te voorkomen dat Rotterdam het aanzien kreeg van een Germaanse stad. Vanaf dat moment begon de wederopbouw.

Spelen in de bouwvallen

Mudde, op zijn stoel, IPad met oude foto’s op schoot, weet het nog goed: het werken en het puinruimen. De brokstukken van Rotterdam werden gebruikt om de Schie te dempen en om een dijk in Urk te versterken. Maar het begon met blussen, zegt hij. De stad stond dagenlang in brand. De waterleidingen waren kapot, dus de brandweermannen moesten speciale kanonnen gebruiken. Na de oorlog rook het nog maanden na verbrande koffie – van de Van Nelle fabriek die ook geraakt was.

Eigenlijk bleef het jarenlang stinken, vertelt hij. “Eerst van de fabriek, daarna van de heimachines. Die werkten allemaal op stoom en die stonden altijd aan.”

Boem, boem, boem. Het gehei ging altijd door, de stad was een tijd een surrealistische vlakte, herinnert hij. Het was leeg, en stoffig. Tegelijkertijd was alles in beweging: gebouw na gebouw, overal hijskranen. Zijn kinderen vonden het prachtig. Op zondag, als hij vrij was, nam hij de jongens mee naar het centrum, om te spelen in de bouwvallen. Heel soms gingen ze op Wederopbouw Rit, een speciale bustoer langs bouwprojecten. “Maar je zag bijna niets hoor, alleen wat hopen zand.”

Elk bouwwerk was een feestje

De wederopbouw begon bij de haven, vertelt Mudde, die als lader en losser werkte. Daar kwamen schepen uit Canada, Amerika en Rusland. De vrachtschepen zaten vol met tarwe en bouwmaterialen. In 1950 waren de kades helemaal als vanouds, vertelt hij. De stad kleurde groen-wit, de kleuren van Rotterdam. Overal hingen de Nederlandse vlaggen uit. “En we gingen met z’n allen naar Ahoy om het te vieren.”

In 1950 werd Ahoy gebouwd om het herstel van de haven te vieren, zegt ook architect Groenendijk. Hij wandelt nu door de Hoogstraat. Om hem heen lage, vierkante, grijze gebouwen. Op straat zitten mensen op terrasjes in de zon. “De stad was toen nog geen plek voor verpozing en vertier, zoals nu.” Hij wijst om zich heen. “Dus maakten ze er een feestje van als een bouwwerk af was.”

Vijf jaar wachten op een huis

De opbouw duurde tot diep in de jaren zestig, vertelt de architect. Sommigen zeggen dat het pas klaar was in 2014. Hij denkt even na, terwijl hij stilstaat voor een laag, vierkant gebouw. “In Oekraïne zal het ook wel een paar generaties duren.”

“Voor de oorlog stonden hier een paar bioscopen en heel veel kleine straatjes, het was heel rommelig,” zegt hij. “Sommige mensen zeggen dat het een geluk bij een ongeluk was, die bommen, omdat ze opnieuw konden beginnen.”

Hij loopt verder naar de Mariniersstraat. Een “planmatig gebouwde straat”: rijen met dezelfde galerieflats, wit met rood, hoge ramen, platte daken. Op die manier kon iedereen zo snel mogelijk een sociale huurwoning krijgen. Jaap Mudde was heel blij toen hij zo’n woning kreeg, vertelt hij. Hij scrolt door de foto's en laat een foto van zijn vrouw zien. “We hebben er vijf jaar op gewacht. En toen konden we eindelijk trouwen. Zo ging dat in die tijd.”

Winkelen in de nieuw gebouwde Hoogstraat in 1953. Beeld Fototechnische Dienst, collectie van het Stadsarchief Rotterdam
Winkelen in de nieuw gebouwde Hoogstraat in 1953.Beeld Fototechnische Dienst, collectie van het Stadsarchief Rotterdam

Lees ook:

Deze Rotterdammers vinden het steeds belangrijker: het bombardement herinneren

Rotterdam heeft in tientallen jaren een nieuwe stad uit de grond gestampt. Maar, zo beseffen de Rotterdammers nu, het is ook belangrijk om te herinneren. Trouw sprak drie Rotterdammers over het belang van herdenken.

Bijna honderd nieuwe namen bekend van slachtoffers bombardement Rotterdam

Onderzoek naar slachtoffers van het bombardement op Rotterdam in de Tweede Wereldoorlog leverde tientallen nieuwe namen op van mensen die mogelijk omkwamen als gevolg van de aanval.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden