Straffen

Betekent levenslang ook echt tot de dood in de cel?

Beeld Maus Bullhorst

De minister heeft een te grote politieke invloed op het traject van resocialisatie en uiteindelijke gratie van levenslanggestraften, zeggen juristen. De levenslange celstraf in Nederland is volgens hen daardoor nog altijd uitzichtloos.

Alleen al dit jaar zal levenslanggestrafte Loi Wah C. vier keer tegenover het ministerie van justitie en veiligheid in de rechtszaal staan. De vierde zitting staat later deze maand gepland. Zijn advocaat Mathieu van Linde gaat dan vragen om zijn vrijlating.

C., die uit Hongkong komt, zit sinds 9 oktober 1987 achter de tralies. Dat maakt hem de op een na langst zittende gedetineerde van Nederland. Hij werd veroordeeld voor het medeplegen van een roofmoord op een Chinees gezin in Rotterdam. Vier mensen kwamen om, onderwie twee kinderen. Een gruwelijke zaak, waar het gerechtshof van Den Haag in 1989 uiteindelijk de hoogst mogelijke straf voor oplegde.

De juridische procedures die C. voert tegen de Staat draaien telkens om de route naar zijn vrijlating. Zo tekende hij bij de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming beroep aan om meer verlof­uren te krijgen en stapte hij naar de rechter om een spoedig besluit over zijn gratieverzoek af te dwingen. Sinds 2013 gaat het in totaal om 25 van dit soort procedures, telde de Stichting Forum Levenslang, die pleit voor een humane behandeling van levenslanggestraften. En dat heeft alleen nog betrekking op C. De drie langst gestraften van Nederland van dit moment voerden de afgelopen jaren bij elkaar 67 juridische procedures gericht tegen besluiten van de overheid, aldus het Forum.

Minister verzint steeds wat nieuws

Volgens Van Linde moet hij telkens naar de rechter stappen om schot in de zaak te krijgen. C. heeft zich altijd aan de afspraken gehouden tijdens verlof, heeft zich geen moment misdragen in de gevangenis en heeft volgens deskundigen alle stappen voor resocialisatie doorlopen, zegt zijn advocaat. Maar toch vindt minister Sander Dekker voor rechtsbescherming het niet voldoende voor gratie. “Hij verzint steeds wat nieuws om het traject tegen te werken”, concludeert Van Linde. Iets waar ook advocaten van andere levenslanggestraften zich over beklagen. Dekker hanteert volgens hen nog altijd het uitgangspunt dat iemand die tot levenslang veroordeeld is, ook een leven lang in de cel zit.

Gratie krijgen is geen recht van gedetineerden. Officieel kan alleen de koning straffen kwijtschelden of verminderen, in de praktijk is het de minister die de gratieverzoeken op zijn bureau krijgt. Hij laat zich vervolgens adviseren door onder meer het Openbaar Ministerie en de rechtbank of het hof dat ooit het vonnis van levenslang velde. Maar de minister heeft altijd het laatste woord. Wel moet hij zijn afwijzing (een toewijzing van een gratieverzoek van een levenslanggestrafte is in Nederland sinds 1986 niet meer voorgekomen) motiveren.

Dekker laat met name het beschermen van de samenleving zwaar meewegen bij de beoordeling van verzoeken. Het gaat om mensen die voor zeer ernstige delicten zijn veroordeeld en waarbij de rechter destijds niet voor niets koos voor levenslang.

Iemand moet perspectief houden

Oud-strafrechter Nico Jörg nuanceert dat. “De rechter legt een straf bewust op. Daarbij gelden zekere tarieven. Pleeg je één moord, dan krijg je – als er geen bijzondere omstandigheden zijn – ongeveer achttien tot twintig jaar cel, pleeg je er twee, dan kom je al snel uit bij de maximale straf. Maar als rechter ga je er wel van uit dat iemand die je levenslang geeft, perspectief houdt op vrijlating.”

Dat heeft te maken met het strafdoel dat na verloop van tijd verandert, aldus Jörg. Zo speelt de afschrikwekkende werking – het signaal naar anderen dat zeer ernstige delicten leiden tot zeer lange celstraffen – tijdens het opleggen van de straf een rol. Maar gedurende het uitzitten van de straf is dat niet meer zo.

Hetzelfde geldt volgens Jörg voor het element van vergelding. “Na een bepaalde tijd is dat wel uitgewerkt. Dan is wat er is gebeurd zodanig ver weg, dat de dader voldoende wroeging kan hebben. Iemand hoeft na al die jaren niet nog steeds dezelfde persoon te zijn als toen hij de daad pleegde. Ook dat weet je als rechter als je een lange celstraf oplegt.” Overigens sluit de oud-rechter niet uit dat levenslang in sommige gevallen daadwerkelijk met de dood in gevangenschap eindigt. Er zullen ook daders zijn die niet tot inkeer komen en bij wie het risico op herhaling te groot blijft. Volgens de Gratiewet is gratie aan de orde als het vasthouden van iemand geen enkel strafdoel meer dient.

Bij het afwijzen van gratieverzoeken hecht minister Dekker ook grote waarde aan de gevoelens van slachtoffers en nabestaanden. Zo werd het laatste verzoek van C. onder meer afgewezen omdat het ministerie toch nog een poging wilde doen om nabestaanden in Hongkong op te sporen. Begin vorige maand bleek dat mislukt en concludeerde het ministerie zelf dat het weinig zin heeft nog een poging te doen. Maar voor het gratieverzoek van C. kwam dat te laat. Hij moet maar een nieuw verzoek indienen, klonk het van de kant van de staat. Zijn advocaat Van Linde ziet dat niet zitten als oplossing voor de korte termijn: omdat de Gratiewet geen termijn voor beslissen kent, kan het proces opnieuw eindeloos worden gerekt. C.’s laatste verzoek lag vijf jaar op een besluit van de minister te wachten. 

Wraakgevoelens

Ook Jörg vindt dat het slachtofferbelang aandacht verdient bij gratieverzoeken. Maar daar zit wel een grens aan. “Als je te veel van slachtoffers uitgaat, dan bestaat het risico dat je je uitlevert aan wraakgevoelens. Bovendien zijn slachtoffers heel verschillend. Sommigen hebben na 25 of dertig jaar nog even sterke wraakgevoelens als in het begin, terwijl anderen de dader vergeven.” Volgens Jörg zou de overheid meer aan ‘verwerkingsmanagement’ moeten doen. Slachtoffers moeten worden begeleid, niet alleen in aanloop naar de zitting, maar ook als het punt nadert dat iemand op vrije voeten komt.

Lange tijd was het in Nederland gebruikelijk om levenslanggestraften na verloop van tijd gratie te verlenen. Dat was ook nog zo toen het hof Loi Wah C. de straf oplegde, eind jaren tachtig.

Het ministerie van justitie spande zich zelfs in voor resocialisatie, blijkt bijvoorbeeld uit een brief waar de Groningse strafrechtgeleerde Wiene van Hattum, mede-oprichter van het Forum Levenslang, in haar onderzoek op stuitte. In die brief uit 1975, gericht aan de pers, vroeg de toenmalige staatssecretaris van justitie journalisten om terughoudend te berichten over de naderende vrijlating van een levenslanggestrafte. Die ­media-aandacht en de ophef in de samenleving als gevolg daarvan zouden weleens het harde werk van ambtenaren voor het resocialisatietraject van deze gevangene in de weg kunnen staan, aldus de bewindspersoon.

Levenslang betekende: tot het levenseinde

Aan die vanzelfsprekende toewerking naar gratie kwam begin van deze eeuw een einde. Bewindslieden gingen in de Kamer en daarbuiten verkondigen dat levenslanggestraften in Nederland geen uitzicht op vrijlating hebben. Een gevolg van de toenemende aandacht voor ernstige delicten in de media en een verharding in de maatschappij in het denken over straffen, zegt Van Hattum. “Ministers en staatssecretarissen van alle pluimages, van Hirsch Ballin van het CDA tot Albayrak van de PvdA, herhaalden dat levenslang betekende tot het levenseinde.”

Tot het Europees Hof van de Rechten van de Mens in 2013 oordeelde dat mensen opsluiten zonder perspectief op vrijlating niet mag. Het is een schending van artikel 3 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), waarin een verbod op foltering en onmenselijke bestraffing staat. Ook de Hoge Raad schaarde zich achter dit standpunt. Dus moest het kabinet wel iets aan het beleid veranderen, zeker toen bleek dat rechters daarom geen levenslang meer wilden opleggen.

Als oplossing werd het Adviescollege Levenslanggestraften in 2017 in het leven geroepen. Dat college met onder meer juristen en gedragsdeskundigen bekijkt na 25 jaar celstraf of een gevangene toe is aan een resocialisatietraject. Denk bijvoorbeeld aan verlof buiten de muren van de gevangenis. Daarbij wordt onder meer gekeken naar iemands gedrag en ontwikkeling tijdens de straf, de impact op nabestaanden als hij vrij zou komen en de kans op herhaling.

Vertragende rol minister

Ook hier speelt de minister een cruciale rol. Hij kan een advies van het college naast zich neerleggen. Dat doet Dekker ook, zegt advocaat Daniëlle Troost. Het Adviescollege adviseert sinds 2018 positief over het resocialisatietraject van haar cliënt Edwin S., die in 1994 werd veroordeeld tot levenslang. “Maar tot nu toe heeft de minister nog nooit letterlijk een advies overgenomen. Dat hoeft hij niet te motiveren, zoals dat wel moet na een afwijzing van een gratieverzoek.” Zelf willen zowel het Adviescollege als het ministerie van justitie niet ingaan op vragen over de adviezen.

Het gevolg van het handelen van de minister is dat het traject van haar cliënt veel vertraging oploopt, zegt Troost. Toen het Adviescollege bijvoorbeeld adviseerde wekelijks verlof te verlenen en als dat goed zou gaan daar twee keer per week van te maken, besloot Dekker dat drie keer per maand genoeg was. “Het is een advies, hij mag dat doen. Maar je kunt niet anders dan concluderen dat de minister gewoon niet wil dat mijn cliënt resocialiseert. En zonder resocialisatie zal hij geen gratie krijgen. Die macht heeft de minister dus.”

Troost pleit ervoor om de adviezen van het Adviescollege Levenslanggestraften doorslaggevend te maken. “Ze zijn deskundig en in mijn ervaring doen ze zeer uitgebreid onderzoek en wegen ze alle belangen mee, ook die van de nabestaanden. Het kan niet de bedoeling zijn dat iemands resocialisatie afhangt van de politieke kleur van een minister.”

Politieke wind

Datzelfde geluid klinkt bij het gratieverzoek. Ook dat besluit hangt op dit moment te veel af van de politieke wind die waait, zegt advocaat Mathieu van Linde. Zo wijst hij erop dat het gerechtshof in Den Haag positief adviseerde over het gratieverzoek van zijn cliënt C. “Sterker nog, het hof oordeelde dat het langer vasthouden van mijn cliënt niet langer een strafdoel dient en dat zijn situatie uitzichtloos is en dus inhumaan.” Hoewel zo’n advies van de rechter zwaarwegend is, legde Dekker het naast zich neer.

Ook oud-strafrechter Nico Jörg vindt dat gratie te veel een politieke aangelegenheid is geworden. En dat in een maatschappelijk klimaat waarin straffen sowieso al een belangrijk thema is in de strijd om de gunst van de kiezer. Hij noemt gratie en politiek ‘een ongelukkige combinatie’. Jörg pleit er daarom voor rechters over gratie te laten beslissen, met bijstand van het Adviescollege Levenslanggestraften.

Ook Wiene van Hattum vindt dat. Dekker trekt nu aan alle touwtjes en ligt dusdanig dwars dat levenslanggestraften in Nederland opnieuw – of eigenlijk nog steeds – zonder perspectief op resocialisatie worden opgesloten. Daarmee schendt Nederland het Europese mensenrechtenverdrag. 

Zelf ziet Sander Dekker het overigens niet als een onwenselijke situatie dat hij over gratieverzoeken beslist. Op de Kamervragen daarover van D66 schreef de minister dat op deze manier de belangen van slachtoffers, nabestaanden en de eventuele impact op de maatschappij meer gewicht krijgen.

Nieuwe route

Mathieu van Linde legt zich niet neer bij de afwijzingen van de minister. Er is mogelijk een nieuwe route, zegt hij. Op 6 november oordeelde de Hoge Raad dat de rechter kan beslissen om de tenuitvoerlegging van de straf te beëindigen op het moment dat het blijven vasthouden van een levenslanggestrafte in strijd is met artikel 3 van het EVRM. Beëindigen is formeel iets anders dan gratie, maar in de praktijk betekent het dat iemand wel op vrije voeten komt.

Met dat recente arrest in de hand staat Van Linde op 23 december namens zijn cliënt Loi Wah C. voor de vierde keer dit jaar tegenover de staat in de zittingszaal. Hij heeft goede hoop, het hof besloot immers eerder al dat de situatie van C. inhumaan is. “De Hoge Raad heeft hiermee mogelijk een noodventiel gecreëerd voor levenslanggestraften”, zegt de advocaat.

De komende tijd komen in een reeks interviews in de Verdieping mensen aan het woord die professioneel of persoonlijk met de levenslange straf te maken hebben.

Lees ook: 

Rechter maant minister tot besluit over vijf jaar oud gratieverzoek Loi Wah C.

De rechtbank in Den Haag verwacht voor 8 juli een besluit van minister Sander Dekker wat betreft het gratieverzoek van een met levenslang gestrafte gevangene.

Welke straf is hoog genoeg na onpeilbaar leed?

Michael P. ontvoerde, verkrachtte en doodde en jonge vrouw. Bestaat er wel een rechtvaardige straf na zulke gruwelijke delicten?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden