Nobelprijs voor de Literatuur

Bescheiden Annie Ernaux kan met haar scherpe blik onthullen, blootleggen en afkrabben

Annie Ernaux. Beeld Leonardo Cendamo
Annie Ernaux.Beeld Leonardo Cendamo

Ze schrijft heel persoonlijk en laat tegelijk zien hoe wreed de maatschappij in elkaar zit. Die kwaliteit levert de Française Annie Ernaux nu de Nobelprijs voor de Literatuur 2022 op.

Sander Becker

Al jaren gold ze als een grote favoriet. Nu heeft Annie Ernaux (82) dan eindelijk echt de Nobelprijs voor de Literatuur in de wacht gesleept. De Française is de zeventiende vrouw aan wie die eer te beurt valt, op een totaal van 119 winnaars.

De Zweedse Academie bekroont de schrijfster vanwege ‘haar moed en de klinische scherpte waarmee ze de wortels, de vervreemding en de collectieve beperking van het persoonlijke geheugen blootlegt’.

Dat klinkt wat cryptisch. Het komt erop neer dat Ernaux een twintigtal boeken op haar naam heeft staan, veelal autobiografisch van aard. Bij elkaar schetsen die romans een intiem portret van een getroebleerd vrouwenleven in het Frankrijk van na de Tweede Wereldoorlog. In al hun scherpte vormen ze tegelijk een soort röntgenfoto van de samenleving – transparant tot op het bot.

Scherpe en koele blik

Ernaux is een terechte winnaar van de ruim 900.000 euro, zegt Rokus Hofstede, die veel van haar boeken in het Nederlands heeft vertaald. “Er zijn maar weinig mensen die zichzelf en anderen met zo’n scherpe en koele blik bezien en daar zo helder over schrijven. Ernaux observeert zichzelf met afstand, maar tegelijk met mededogen.”

Die dubbele houding komt volgens Hofstede voort uit het ‘bewonderenswaardige parcours’ dat Ernaux heeft afgelegd. Ze groeide op in armoede, in het Normandische dorpje Yvetot. Haar ouders runden er een sjofele kruidenierswinkel annex café. Dankzij een privéschool en een studie moderne letterkunde ontworstelde Ernaux zich aan het volkse milieu en trad ze toe tot de bourgeoisie. “Ze is een transfuge de classe, een klassemigrant”, zegt Hofstede. “Daardoor voelt ze tot beide milieus afstand. En dat stelt haar in staat om beide werelden genadeloos te fileren.”

Ernaux debuteerde in 1974 met Lege kasten, over een meisje dat innerlijk verscheurd raakt doordat ze sociaal opklimt. In deze roman vertelt de schrijfster ook openhartig over de illegale abortus die ze begin jaren zestig onderging. Die gruwelijke ervaring komt opnieuw voorbij in Het voorval (2000), onlangs verfilmd. Bekend is ook De plek (1983), een eerbetoon aan Ernaux’ vader.

Een soort socioloog

Ernaux’ meest ambitieuze werk is De jaren (2008). Daarin beschrijft ze een indrukwekkende stoet aan tijdgebonden voorwerpen, liedjes en reclameslogans. Zo legt ze indirect haar eigen leven vast, terwijl ze tegelijk een collectieve geschiedenis herschept. Het Nationale Theater brengt de roman vanaf 18 oktober op toneel in een bewerking voor vijf actrices.

In Meisjesherinneringen (2016) beschrijft ze hoe ze als jonge vrouw sociaal werd buitengesloten nadat ze openlijk had gesproken over een seksueel avontuurtje tijdens haar vakantie. Schaamte en sociale strijd zijn constanten in haar oeuvre, dat als voorbeeld dient voor Édouard Louis en Didier Eribon, ook beiden omhoog geklauterd vanuit de maatschappelijke diepte.

Over enkele maanden verschijnt Een jongeman (2022) in het Nederlands, dat momenteel wordt vertaald door Hofstede. “Ernaux schrijft hier over haar verhouding met een dertig jaar jongere man. Ze merkt dat andere rijpe vrouwen diezelfde man ook proberen te versieren, vanuit de gedachte: hij valt kennelijk op ouder, dus dan maak ik ook een kans.”

Haar droge, lyriekloze stijl levert Ernaux geregeld de kritiek op dat ze geen echte schrijfster is, eerder een soort socioloog. Maar ze kán niet anders, werpt ze tegen. Bloemrijke taal verhult, en Ernaux wil nou juist onthullen, blootleggen, afkrabben – ze is altijd op zoek naar waarheden die pijn doen.

Meerdere generaties feministen zien Ernaux als een icoon, maar zelf is ze uiterst bescheiden gebleven. “Ik ben gewoon een vrouw die schrijft”, zei ze dit voorjaar. “Meer niet.”

Lees ook:

Seks, abortus en schaamte in de jaren vijftig

In drie intieme, indringende, korte memoirs reconstrueert Annie Ernaux drie vormende gebeurtenissen in haar leven en de schaamte die erop volgde.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden