ReportageKernramp

Bang voor een Russische atoomaanval? In een schuilkelder kun je in Nederland niet meer terecht

De schuilkelder onder het voormalig PTT-kantoor in Alkmaar.  Beeld Olaf Kraak
De schuilkelder onder het voormalig PTT-kantoor in Alkmaar.Beeld Olaf Kraak

Wie bang is voor de bom, kan zich de moeite besparen om op zoek te gaan naar openbare schuilkelders. Die zijn al decennia gesloten. Schuilkelders maken ook geen deel meer uit van de voorbereidingen op een eventuele kernramp.

Robin Goudsmit en Tim van der Pal

Een vochtige kilte dringt door de dikste winterjas heen in de schuilkelder onder de Alkmaarse Telefooncentrale. Maar het is niet alleen de kou waardoor de ruimte beklemmend aanvoelt. Vrijwel meteen dringen ook vragen zich op: wat moet je doen als er een kernoorlog uitbreekt? Hoe veilig ben je dan in deze kelder?

Tegenwoordig is De Telefooncentrale een hippe plek waar start-ups kantoor houden. Maar ten tijde van de Koude Oorlog zetelde hier de PTT. In het geval van een Russische kernaanval of chemisch bombardement moest de technische dienst in een schuilkelder zijn werk kunnen voortzetten. De kelder werd gebouwd in 1973 en was tot de jaren negentig operationeel. Sindsdien is de kelder gestript van veel cruciale elementen. De vloeren die op veren gebouwd waren zodat ze een schokgolf konden dempen, zijn er niet meer. Maar de bruin met witte sfeerlampjes herinneren nog aan de manier waarop de bouwers hebben geprobeerd het hier toch nog enigszins gezellig te maken.

Schuilkelders als deze staan sinds de oorlog in Oekraïne weer volop in de belangstelling, merkt ook Mark Alphenaar, archivaris van het stadsarchief Alkmaar en schuilkelderkenner. Hij kreeg al een e-mail van een man die zijn familie hier wilde onderbrengen. “Maar het zou miljoenen kosten om de kelder weer operationeel te maken; er zou luchtventilatie moeten worden geïnstalleerd, nieuwe toiletten, noodpakketten. En dan is het nog maar de vraag of de kelder tegen moderne wapens echt bescherming zou bieden.”

Dreiging nu ‘niet reëel’
Sinds de jaren negentig zijn in Nederland officieel geen atoombunkers meer in gebruik. Schuilkelders maken geen deel meer uit van de huidige voorbereidingen op een ramp. Sterker nog, Nederland heeft geen aparte strategie klaarliggen voor hulp aan burgers bij een nucleaire aanval. “Als we ons voorbereiden op dreigingen, moeten die wel reëel zijn”, zegt een woordvoerder van de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid. Er is wel een algemeen protocol voor rampen met radioactieve straling, zoals een ontploffing bij een kernreactor of het lekken van radioactieve stoffen. Sinds de oorlog in Oekraïne worden verschillende scenario’s doorgerekend door het Crisis Expert Team straling en nucleair (CETsn), een soort OMT voor nucleaire kwesties.

Oude bunkers zoals deze zouden ons niet helpen bij een nucleaire ramp. Beeld Olaf Kraak
Oude bunkers zoals deze zouden ons niet helpen bij een nucleaire ramp.Beeld Olaf Kraak

Waarom zijn schuilkelders eigenlijk geen onderdeel meer van de plannen? Historicus Bart van der Boom van de Universiteit Leiden zegt dat de oude bunkers ons sowieso niet zouden helpen. “In de Koude Oorlog was de hele civiele verdediging, dus de bescherming van burgers, symboolpolitiek. Vanaf de jaren vijftig was duidelijk dat de volgende oorlog een kernoorlog zou worden. En als die eenmaal uitbreekt, is er niks meer tegen de vernietiging te doen.”

De kelders waren dus helemaal niet effectief, en dat besefte men destijds ook al. Het resultaat was dat er slechts af en toe schuilkelders werden gebouwd, bijvoorbeeld als er toch al een parkeergarage of metrolijn moest komen. “Als je dat als stad wilde, kreeg je een beetje subsidie van het Rijk voor de bouw van een bunker. Maar mensen wisten vaak niet waar ze waren. Ook waren ze niet altijd adequaat ingericht op een aanval. Er was vaak helemaal geen water of voedsel.”

Biertje in de atoomkelder aan de oranje-bruine bar

De kelder onder de telefooncentrale was zo gebouwd dat veertig mensen hier twee weken konden overleven, vertelt Alphenaar. Twee groene atoomdeuren moesten de werknemers tegen straling beschermen. De grote kelder had douchecabines, slaapzalen, een ziekenkamer en nog een grote ruimte ter ontspanning, oorspronkelijk met oranje-bruine bar. Over haast alles was nagedacht, van commandoluikjes om informatie door te geven tot een uitgebreid schachtensysteem om radioactief stof zoveel mogelijk buiten de deur te houden.

Inmiddels is de bar verdwenen en zijn de zalen leeg. Twee rode fietsen, bedoeld om de luchtventilatie draaiende te houden zonder stroom, staan wat verloren in de machinekamer. Alleen het fletse licht van tl-balken lijkt het nog te doen. Zo lang is de Koude Oorlog dus geleden.

De twee rode fietsen waren bedoeld om de luchtventilatie draaiende te houden als de stroom zou uitvallen. Beeld Olaf Kraak
De twee rode fietsen waren bedoeld om de luchtventilatie draaiende te houden als de stroom zou uitvallen.Beeld Olaf Kraak

In de tijd dat de Alkmaarse schuilkelder werd gebouwd, waren er in Nederland veel te weinig schuilkelders om mensen onder te brengen, zegt historicus Van der Boom. Het grootste gedeelte van de bevolking moest het thuis of op het werk zien te rooien. “De regering had vanaf de jaren vijftig het idee dat ze iets moest doen om burgers te beschermen. Om maar gewoon te zeggen: jongens, als de oorlog komt zijn jullie de pineut, was vreemd geweest. Bovendien zou dat mogelijk pacifisme aanwakkeren en steun voor de Navo doen afnemen.”

Na de bom is er niets meer

Van der Boom vervolgt: “Hogerop wist men: als die bom valt, is het totale chaos. De gevolgen van een kernoorlog zouden niet te overzien zijn, voor niemand.” Er leeft nu een idee dat vooral mensen met macht schuilkelders hadden. Maar dat klopt niet, zegt de historicus. “Het Koninklijk Huis had bijvoorbeeld pas heel laat een schuilkelder.” Onder Paleis Huis ten Bosch werd begin jaren tachtig eentje gebouwd.

Wat moet je doen bij een nucleaire ramp?

Een atoombom op Nederland is een absoluut horrorscenario. Maar vooralsnog gaat de overheid ervan uit dat het geen werkelijkheid wordt, zegt Menno van Duin, lector crisisbeheersing bij het Nederlands Instituut voor Publieke Veiligheid. “Er is geen reden om ons nu al voor te bereiden op zo’n gebeurtenis. Pas als de Navo en Rusland in oorlog raken, zijn we een stadium verder.”

De overheid heeft ‘niet zoveel’ aan voorbereiding liggen voor een kernaanval. Maar er is wel een Landelijk Crisisplan Straling, al wordt daarin geen onderscheid gemaakt tussen een ramp en een aanval. Volgens Van Duin zijn echter drie dingen belangrijk: schuilen, communiceren en evacueren. “Waarschijnlijk zal je in het geval van een nucleaire ramp een NL-alert op je telefoon krijgen. Dat betekent: naar binnen, ramen en deuren sluiten en luisteren naar instructies op tv of radio.” De overheid raadt een opwindbare radio of eentje op batterijen aan voor als de elektriciteit uitvalt.

Hoe effectief schuilen is, hangt af van de aard en plaats van de ramp. “Bij een grote kernbom in de Randstad is er voor velen sowieso weinig kans op overleving. Maar bij een ongeluk met straling verder weg, helpt schuilen zeker.” Evacueren helpt soms om op grotere afstand van het gevaar te komen. Jodiumpillen moet je zeker niet preventief gaan slikken.

De overheid kiest steeds meer voor een algemene rampenaanpak. Als burger loont het om die lijn ook thuis te volgen, zegt Van Duin. “Het is niet echt nodig om je voor te bereiden op een nucleaire ramp. Maar zorgen dat je het thuis een paar dagen uithoudt door wat extra voedsel en water op te slaan, kan geen kwaad. Zo ben je ook voorbereid op andere rampscenario’s.”

Volgens de historicus werd er niet praktisch nagedacht over hoe de wereld eruit zou zien na het vallen van de bom. “Ten tijde van de Koude Oorlog werden tijdens militaire oefeningen scenario’s voorgesteld. Maar die oefeningen eindigden bij het bevel om een nucleair wapen te gebruiken. Daarna was er niets meer.”

Toch heeft men zich in de Alkmaarse bunker zich precies daarop willen voorbereiden. Het is ook wat archivaris Alphenaar zo fascinerend vindt aan plekken als deze. “De gedachte waarmee dit is neergezet is dat je na die ramp twee weken beneden kunt overleven, terwijl je niet weet hoe die wereld buiten eruit is komen te zien.”

Wie houden de nucleaire dreiging de gaten?

In Nederland adviseert het Crisis Expert Team straling en nucleair (CETsn) de overheid over de gevolgen van kernongevallen en actuele dreigingen. Tijdens een crisis bekijkt het team wat de beste strategie tijdens de ramp is, bijvoorbeeld evacueren of juist binnenblijven.

De CETsn houdt de situatie in Oekraïne nauwlettend in de gaten, maar doet nu niets anders dan anders. Volgens een woordvoerder van het crisisteam is er geen sprake van een opgeschaalde crisisstructuur. Dat komt onder meer omdat berekeningen van het RIVM laten zien dat het gebruik van een kernbom in Oekraïne weinig gevolgen voor Nederland zal hebben.

“Een kernbom of ongeluk met een kernreactor in Oekraïne zal in Nederland niet leiden tot stralingsniveaus waarbij directe maatregelen als evacueren, schuilen of het slikken van jodiumtabletten nodig zijn”, zegt de woordvoerder.

Lees ook:

Wat zijn de risico’s voor Nederland als er een kernbom op Oekraïne valt? Het RIVM heeft de eerste berekeningen gemaakt

Ineens moet het RIVM zich buigen over kernwapens. Het instituut heeft berekend wat het voor Nederland betekent als in Oekraïne een kernbom valt.

Vrijheid is niet gratis: Wat is er over van ons leger?

De oorlog in Oekraïne heeft defensie ook in Nederland weer bovenaan de politieke agenda gezet. Maar wat is er na jaren bezuinigen over van ons leger?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden