EssayEconomie van de herinnering

Anne Frank op een onderzetter: respectvol herdenken of botte commercie?

Achterhuis-miniatuur en Anne Frank-hoodie. Beeld
Achterhuis-miniatuur en Anne Frank-hoodie.

Het gezicht van Anne Frank op een onderzetter, het Achterhuis in miniatuur: ongepast, of sluiten ze aan bij de wens het verhaal van Anne in leven te houden? Van Kees Ribbens mag herdenken meer schuren.

Kees Ribbens

Op ruim 10.000 kilometer van Amsterdam bevindt zich in Curitiba, de grootste stad in het zuiden van Brazilië, een winkelcentrum met de naam Shopping Anne Frank. Wie vertrouwd is met de wereldwijde bekendheid van het beroemdste Holocaustslachtoffer weet dat er tal van straten, scholen en zorgcentra in binnen- en buitenland naar haar zijn ­vernoemd.

Maar een commerciële ruimte naar Anne Frank noemen gaat een stap verder. Behalve de afstand in tijd – Anne Frank stierf in 1945 – lijkt ook geografische en culturele afstand hier een rol te spelen. De herinnering aan de massale Jodenvervolging door de nazi’s in herinnering roepen met de naam van een winkelcentrum, dat vermengt toch de serene sfeer van herdenken met het banale van handeldrijven? Maar liggen herinnering en commercie wel zo ver uiteen?

Het Braziliaanse winkelcentrum is van bescheiden ­afmetingen, bestaat al meer dan twintig jaar en ligt aan de Rua Anne Frank. Dat verklaart de naamgeving, die ook terugkeert in het daar gevestigde Restaurante Anne Frank. Maar net zomin als in de overige winkels, die kleren, schoenen en porselein verkopen, lijkt iets er direct te verwijzen naar Anne Frank.

Kees Ribbens (1967) is senior onderzoeker bij het Niod ­Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies en bijzonder hoogleraar populaire historische cultuur aan de Erasmus Universiteit. Vanuit zijn interesse in visuele cultuur is hij verbonden aan het Niod ImageLab.

Vanuit Nederlands perspectief doet het denken aan de kleine bakkerswinkel die in de zomer van 2018 opende in de Amsterdamse Raadhuisstraat, om de hoek van het Anne Frank Huis aan de Prinsengracht. Al snel trok de naam, bakkerij Anne & Frank, de aandacht. De eigenaar van de bakkerij had het naar eigen zeggen bedoeld als ­eerbetoon aan de jonge ‘heldin’, maar op sociale media werd het als ongepast en kwetsend beschouwd om een winkel, al dan niet met een knipoog, naar haar te vernoemen. Binnen enkele dagen was de naam van de bakkerij verdwenen.

De bekendheid van Anne Frank als het gezicht van de Holocaust, maar evenzeer als symbool van onschuld en hoop, heeft in de naoorlogse wereld verwachtingen ­geschapen over hoe we dienen om te gaan met haar naam, met haar herinnering. Er bestaat een breed gedeeld streven haar naam levend te houden, om de geschiedenis van de Holocaust te blijven herinneren.

De vele manieren waarop deze genocide wordt verbeeld

De vele manieren waarop de geschiedenis van deze genocide herinnerd en verbeeld wordt, leidt tot een zeker ongemak. Ongemak over het feit dat tal van organisaties en individuen op eigen wijze – en naar eigen goeddunken – invulling geven aan deze herinneringen en verhalen en daarmee op veelzijdige, maar ook enigszins ongrijpbare wijze inhoud geven aan de hedendaagse herinnerings­cultuur.

En, niet in de laatste plaats, ongemak dat sommige ­uitingen van deze betrokkenheid blijk geven van commerciële motieven.

Dat aan de Holocaust geen geld mag worden verdiend is een stilzwijgende veronderstelling, althans in Nederland. Het feit dat een Amsterdamse bakkerswinkel anders wordt benaderd dan een Braziliaans winkelcentrum ­suggereert dat deze aanname niet vanzelfsprekend ­universeel is. De herinneringscultuur van nu is diverser, dynamischer en minder eenduidig dan we ons veelal ­realiseren, de (veelal impliciete) spelregels worden niet per definitie door iedereen gedeeld.

Dagboek met een vormgeving als dat van Anne Frank en een koffiemok met leus. Beeld
Dagboek met een vormgeving als dat van Anne Frank en een koffiemok met leus.

Het lezen van haar gepubliceerde dagboek of het bezoeken van het Anne Frank Huis mag voor velen volstaan om uiting te geven aan hun belangstelling, maar voldoet vandaag de dag lang niet aan ieders behoefte om Anne’s verhaal toe te eigenen.

Mensen willen hun interesse en betrokkenheid op hun eigen manier vastleggen en tonen. Dat kan via selfies en het online posten van eigen indrukken. Daarnaast zijn er tal van materiële objecten die als kleine Anne Frank­-souvenirs of -parafernalia worden aangeschaft. Klein en verspreid springen deze bescheiden en nieuw vervaardigde herinneringsankers nauwelijks in het oog. Maar omdat we er al te gemakkelijk van uitgaan dat koopwaar geen rol kan of mag hebben in het levend houden van de herinnering, zijn we vaak amper bereid om ze überhaupt waar te nemen en serieus te nemen.

Een wonderlijke economie van de herinnering

In werkelijkheid is het aanbod dusdanig ruim dat er een eigen ‘Anne Frank Thuis’ mee kan worden ingericht. Het weerspiegelt een proces van vraag en aanbod van herinneringsconsumenten en producenten dat zich veelal buiten de erkende erfgoedinstellingen afspeelt. Een wonderlijke economie van de herinnering, waarin ik me de afgelopen jaren bij wijze van verkenning heb onder­gedompeld, in Amsterdamse souvenirwinkels, op Marktplaats, op binnen- en vooral ook buitenlandse websites.

Wat ik aantrof, is meer dan voldoende voor zo’n 21ste-eeuws Anne Frank Thuis.

In de woonkamer zou een miniatuurversie van het onderduikhuis geenszins misstaan. Zo’n huisje is voor nog geen 10 euro te koop in diverse souvenirwinkels in Amsterdam, zowel in een kleurrijke variant als in een uitvoering in Delfts blauw van amper 15 centimeter hoog. Als traditioneler alternatief is er een tegel in Delfts blauw met een afbeelding van het huis, maar zonder verdere tekst en uitleg.

Online zijn er legio Anne Frank-opties om dat alternatieve thuis mee in te richten. Affiches zijn in allerlei soorten beschikbaar: een zwart-witfoto van de verborgen trap naar het Achterhuis of fraai vormgegeven dagboekcitaten van niet al te confronterende aard, zoals ‘In spite of everything I still believe that people are really good at heart’.

Op Etsy.com staat een artprint van Anne Frank met het trefwoord ‘optimism’, onderdeel van een inspirerende serie mighty women. Fine Art America, een concurrerende website, toont Anne in een jurkje met het patroon van haar rood-wit geblokte dagboekomslag. Anne is tevens verkrijgbaar als zwart ‘beautiful smiling’ silhouet voor op de muur, bedoeld als ‘inspirerend gespreksonderwerp’. En er zijn grootformaatstickers om een welhaast wandvullende tekst als feelgood-decoratie op de muur aan te brengen. ‘Whoever is happy will make others happy too’, luidt één van Anne’s teksten voor boven de bank.

Anne Frank Beeld Anne Frank Stichting
Anne FrankBeeld Anne Frank Stichting

Een vrolijke Anne Frank als onderzetter

Voor de keuken van het Anne Frank Thuis bestaat een ruime keuze aan mokken. Voor iets minder dan 22 dollar is een Anne Frank keramische latte-mok te koop met het opschrift ‘Think Of All The Beauty Still Left Around You And Be Happy’. Een vrolijk ogende tekening van Anne Frank kan als setje onderzetters worden geleverd. En ook de ­onvermijdelijke koelkastmagneet duikt op. Lokale souvenirwinkels verkopen exemplaren met afbeeldingen van diverse historische panden, waaronder de beroemde gevel aan de Prinsengracht. Voor nog geen 3 euro heeft de ­koper een miniatuurgevel van het beroemdste onderduikpand, in kleur of in Delfts aandoend blauw-wit.

In de studeerkamer past uiteraard een exemplaar van het gepubliceerde dagboek. In aanvulling daarop biedt de ­museumwinkel van het Anne Frank Huis een nog onbeschreven dagboek met een vormgeving die speels verwijst naar het oorspronkelijke dagboek. Elders worden blanco dagboeken aangeboden die nadrukkelijker aan een replica doen denken.

Voor 49 euro kun je in Duitsland een handgemaakt exemplaar bestellen met een authentiek aandoend slotje. Gedachten die niet bedoeld zijn voor afzondering in een dagboek kunnen gedeeld worden op ansichtkaarten, waarop Anne Frank wordt uitgebeeld door filmactrices en standbeelden.

Wie bereid is diep in de buidel te tasten, kan voor het versturen daarvan een Nederlandse Anne Frank-postzegel gebruiken. Ter gelegenheid van 75 jaar bevrijding bracht PostNL deze zegel uit. Maar met een uitvoering in 24-karaats goud en een prijs van 50 euro per stuk voelt de gekartelde afbeelding van een lachende Anne Frank ­ietwat ongemakkelijk.

Kussens met een foto van de herdenkingssteen in Bergen-Belsen

De slaapkamer biedt rust onder een plaid in het rood-wit geblokte patroon dat de omslag van Anne’s oorspronkelijke dagboek siert, als hommage aan Anne vervaardigd voor de Amerikaanse website Spoonflower. Een bedrijfje in North Carolina biedt het zorgeloze citaat ‘No one has ever become poor by giving’ aan als dekbedovertrek. Voor de verdere aankleding zorgen diverse kussens, te bestellen in China of de VS, met het portret van Anne of met een foto van de in Bergen-Belsen geplaatste herdenkingssteen voor Margot en Anne.

Dat ook kinderkamers als plek van herinnering kunnen dienen, blijkt uit de laagdrempelige publicaties die Anne introduceren bij zeer jonge lezers. Opvallend onder de rijk geïllustreerde boeken is een toenemend aantal prentenboeken over de helpers, de kat en de kastanjeboom van Anne Frank. Ook poppen helpen om haar aanschouwelijk te maken. Zo is er een plastic Anne Frank-pop op de markt met een zogeheten bobblehead: een bewegend hoofd van een vrolijk ogend meisje. De fabrikant omschrijft het als ‘het perfecte cadeau voor iedereen’, maar voegt er voor alle duidelijkheid aan toe: ‘Anne Frank is a beloved victim of the Holocaust.’

Tot slot de tuin. Die biedt ruimte voor een groene herinnering. De zeggingskracht van de kastanjeboom in de binnentuin bij het Achterhuis vertolkte zich na het omwaaien in 2010 in de Nederlandse ondernemingsgeest. Reeds kort nadat de kastanje was gesneuveld, bood Marktplaats een ruime keuze aan kastanjes, takken en scheuten. Nu, enkele jaren later, worden er ‘gezonde nazaten’ van de Amsterdamse paardenkastanje aangeboden als ‘Dutch tree of hope’. Als betaalbaarder alternatief ­ver­kopen tuincentra de roze-rode rododendron Anne Frank en de oranje roos met de naam Souvenir d’Anne Frank.

Houdt het daarmee op? Nee, geenszins. De eigentijdse nagedachtenis van Anne Frank blijft niet beperkt tot woonattributen. De herinnering aan haar is ook mobiel, wordt meegedragen op het lichaam. Een van de meest voorkomende verschijningsvormen is het T-shirt dat, in goed gezelschap van de hoodie en het rompertje, als podium fungeert voor Anne’s beeld en tekst. Ook armbanden en halskettinkjes, afkomstig van aanbieders in onder meer China en de VS, tonen bekende Engelstalige citaten.

Behalve Anne zijn ook Albert Einstein en Pablo Escobar voorhanden

Een recente aanvulling op de brede variatie aan Anne Frank-producten zijn de mondkapjes met dezelfde – soms enigszins ingekorte – citaten van Anne. De jongste loot aan de stam zijn stickers die als tijdelijke tatoeage dienen onder het motto ‘Design the way you are’. Daartoe kan Anne worden ingezet, maar ook Albert Einstein en Pablo Escobar zijn voorhanden.

Achter het ongemak dat de commerciële uitingen mogelijk oproepen en de wijze waarop ze de geschiedenis van Anne Frank gestalte geven, schuilt een wezenlijke vraag: wie heeft zeggenschap over de collectieve herinnering?

De zeggenschap over Anne Frank is een kwestie met een decennialange geschiedenis. Toen de Amerikaanse schrijfster Cynthia Ozick zich in 1997 boog over de vraag ‘Who owns Anne Frank?’, keek ze in het bijzonder naar enkele vertalingen van het dagboek en naar de bewerking daarvan tot theaterstuk. Met onverholen afschuw sprak ze van de schaamteloze toe-eigening, die voortdurend plaatsvond. En die in haar optiek al was begonnen met de manier waarop Otto Frank het werk van zijn jongste dochter in de wereld bracht: als hoopvol, optimistisch en idealistisch.

Gouden postzegel en telefoonhoesje Beeld
Gouden postzegel en telefoonhoesje

Achter de zeggenschapsvraag schuilt een breder fenomeen, dat van de democratisering, of althans de indivi­dualisering en bijbehorende commercialisering van de herinneringscultuur. De betekenis die wordt toegekend aan Anne Frank is niet uitsluitend afhankelijk van ge­autoriseerde instanties die als erfgenamen en erfgoedhoeders optreden. De betekenisgeving en de daarmee verbonden toe-eigening vindt plaats door het lezen van het dagboek en het bezoeken van het Achterhuis, maar evenzeer door het bekijken van daarop gebaseerde films, documentaires, videodagboeken en stripverhalen en niet in de laatste plaats door het aanschaffen en koesteren van die zeer uiteenlopende souvenirs.

Bescheiden rol voor de vernietigingskampen en de Joodse identiteit

Een belangrijk deel van deze materiële aandenkens, deze koopwaar, belichaamt de optimistische trefwoorden die Ozick zo verafschuwt, niet alleen omdat die een selectief beeld geven van de ervaringen en indrukken van Anne Frank, maar ook omdat die disbalans doorklinkt in de wijze waarop de Holocaust wordt herinnerd. In die ­benadering krijgen zowel de vernietigingskampen als de Joodse identiteit van de vermoorde slachtoffers hooguit een bescheiden rol. Maar welk individueel levensverhaal doet wel recht aan de volle breedte van deze genocide?

De nadruk op hoopvolle momenten en uitingen van Anne Frank in tal van commerciële objecten sluit aan bij de wens van veel herinneringsconsumenten om iets vertrouwds te zien in datgene waarmee ze zich omringen. Dat versterkt de indruk dat het zich identificeren met Anne een belangrijkere drijfveer vormt dan het verwerven van een beter begrip van de historische context.

Is dat erg, leidt de recente ontwikkeling van Anne Frank tot kant-en-klare koopwaar tot trivialisering van de Holocaust-herinnering? Ik zou zeggen: in een samenleving waarin de herinnering aan de Jodenvervolging steeds meer aandacht heeft gekregen, terwijl er tegelijkertijd een ahistorische opvatting heerst dat de Holocaust überhaupt niet begrepen kan worden, is het bestaan van een weinig diepgaande commerciële herinneringscultuur ­zorgelijk.

Niet per definitie de enige logische uitkomst

Dat burgers ervoor kiezen om Anne te tonen en te koesteren, is lovenswaardig, het geeft blijk van interesse en betrokkenheid. Maar het leidt niet automatisch tot beter begrip van de complexe werkelijkheid waarin deze massamoord mogelijk werd. Hoopvolle boodschappen van universele aard zijn niet per definitie de enige logische uitkomst van stilstaan bij een vijftienjarig meisje dat in 1945 stierf in een concentratiekamp.

Alleen herinneringen die schuren en vragen oproepen kunnen ons dichterbij het verleden brengen. De vraag is niet of dergelijke herinneringen een materiële of een ­commerciële vorm hebben, maar of ze ons stimuleren om ons te verhouden tot dat verleden op een wijze die niet vrijblijvend is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden