Pim Fortuyn in Hilversum. Beeld ANP
Pim Fortuyn in Hilversum.Beeld ANP

Twintig jaar later

Anderhalf miljoen mensen stemden Fortuyn na de moord - wat hadden zij gemeen?

De kiezers van Fortuyn waren ontevreden over de politiek en hadden rechtse opvattingen over immigratie. Maar verder was de groep behoorlijk divers, blijkt uit de kiezersonderzoeken die de afgelopen decennia werden gedaan.

Judith Harmsen en Johan van Heerde

Toen bijna 1,4 miljoen mensen op 15 mei 2002 op Pim Fortuyn stemden, was de lijsttrekker van de LPF (Lijst Pim Fortuyn) al overleden. Hij zou het vertrouwen van de kiezer nooit omzetten in beleid, omdat hij kort voor de verkiezing, op 6 mei 2002, vrijdag twintig jaar geleden, op het Mediapark in Hilversum werd vermoord. Negen dagen later behaalde zijn partij in één klap 26 zetels.

De populariteit van Fortuyn werd al voor zijn vroegtijdige dood geduid als het resultaat van een groeiende teleurstelling onder de arbeidersklasse in de grote steden. Vooral de laagopgeleide werkenden zouden zich tegen de Partij van de Arbeid hebben gekeerd, ten faveure van de LPF.

Toch geeft die uitleg een onvolledig beeld van de LPF-kiezer. Uit de kiezersonderzoeken die in de jaren na Fortuyns dood werden gedaan, blijkt dat de achterban van de Rotterdamse politicus juist behoorlijk divers was, zegt politicoloog Matthijs Rooduijn van de Universiteit van Amsterdam. Als onderzoeker richt hij zich onder meer op populisme, en vergelijkt hij de electoraten van verschillende partijen. Zodoende bekeek hij ook de artikelen die verschenen over de achterban van de LPF.

Kiezers deelden Fortuyns opvattingen over immigratie

“Kleine zelfstandigen waren iets sneller geneigd op Fortuyn te stemmen”, vertelt hij. “Mannen stemden ook iets vaker dan vrouwen op de LPF en laagopgeleiden iets meer dan hoogopgeleiden. Maar de verschillen zijn relatief klein. Het is zeker waar dat Fortuyn stemmen kreeg van mensen die in slechte buurten woonden en het economisch zwaar hadden, maar dat is niet het hele verhaal.”

Wat de kiezers van Fortuyn dan wél gemeen hadden? Ze deelden over het algemeen zijn opvattingen over immigratie. Rooduijn: “Je ziet heel sterk dat mensen die immigratie een belangrijk onderwerp vonden en daar behoorlijk rechtse opvattingen over hadden sneller geneigd waren op hem te stemmen.”

Daarbij waren de Fortuyn-kiezers gemiddeld genomen ook ontevredener over de politiek. Al is volgens de politicoloog zeer de vraag in hoeverre die onvrede al bestond, en in hoeverre die werd aangewakkerd door de anti-elitaire retoriek van Fortuyn.

“Er is hierover een debat gaande onder politicologen”, zegt hij. “Sommigen zeggen dat mensen op Fortuyn stemden vanwege die onvrede. Zij gaan ervan uit dat mensen al ontevreden waren over de politiek en op Fortuyn stemden omdat hij die onvrede verwoordde.”

Gecompliceerder

Maar die redenering klopt niet helemaal met de politieke vertrouwenscijfers uit die tijd. Vlak voordat Fortuyn opkwam was er juist relatief veel vertrouwen in de politiek. Rooduijn: “Daarom zeggen sommige wetenschappers dat het gecompliceerder ligt. Het zou ook zo kunnen zijn dat mensen zich aangetrokken voelden tot Fortuyn vanwege zijn opvattingen over immigratie en toen eens goed naar hem zijn gaan luisteren. Fortuyn ging heel erg tekeer over het politieke establishment en zijn kiezers hebben die houding toen overgenomen.”

Ook de persoonlijkheid van Fortuyn trok kiezers. In wetenschappelijke publicaties is in de loop der jaren vaak gewezen op de flamboyante uitstraling en het ‘charisma’ van Fortuyn, die hem niet alleen veel media-aandacht opleverden, maar ook kiezers ervan overtuigden dat hij een geschikte leider was. Toch deelden veel kiezers dus óók Fortuyns restrictieve opvattingen over migratie. Volgens Rooduijn wijst dat erop dat zij hun keuze voor de LPF wel degelijk ten dele baseerden op de politieke ideeën van de partij.

Massaal rouwbeklag tijdens de begrafenis van Pim Fortuyn. Beeld ANP
Massaal rouwbeklag tijdens de begrafenis van Pim Fortuyn.Beeld ANP

Overlap met de achterban van PVV en Forum voor Democratie

Op welke partijen de ontevreden Fortuyn-kiezers van destijds nu stemmen is lastig te zeggen, omdat panelonderzoeken waarin kiezers langere tijd worden gevolgd in hun politieke beslissingen over het algemeen stammen van na 2002. Toch is overduidelijk dat er enige overeenkomst is tussen het electoraat van Fortuyn en de achterbannen van de huidige rechts-populistische partijen als PVV en Forum voor Democratie. Overlap zal er dus zeker zijn.

Ook voor het PVV-electoraat geldt dat het bestaat uit mensen met een lagere opleiding dan gemiddeld, met rechtse opvattingen over migratie, en weinig vertrouwen in de politiek, vertelt Rooduijn. “Alleen bij de PVV is dat wel in sterkere mate zo dan bij de LPF het geval was. Al met al kun je concluderen dat de achterban van de LPF in 2002 behoorlijk gemengd was.”

Ruim 1,5 miljoen mensen stemden in 2002 op de LPF. Wat trok hen aan in Fortuyn? Hoe kijken ze terug op die tijd? Drie kiezers blikken terug.

Peter Broer, 60 jaar, pensionado in Italië en voormalig ondernemer in de bouw. Stemt nu op de VVD. Beeld Eigen foto
Peter Broer, 60 jaar, pensionado in Italië en voormalig ondernemer in de bouw. Stemt nu op de VVD.Beeld Eigen foto

Peter Broer: ‘Pim schroomde niet om zich uit te spreken, dat sprak mij aan’

“Toen Pim Fortuyn in 2001 zei dat hij politieke ambities had, kende ik hem voor mijn gevoel al goed. Ik woonde in Rotterdam en daar was Fortuyn vaak te horen op Radio Rijnmond, waar hij een eigen programma had. Wat hij daar zei, sprak me aan. Fortuyn schroomde niet om zich uit te spreken of controversiële stellingen te poneren en zo het debat op gang te helpen.

“Ook was hij wars van heilige huisjes over de verzorgingsstaat en het immigratievraagstuk. Ik was het niet altijd met hem eens, maar zijn manier van spreken beviel mij. Het verwijt dat Fortuyn racist was heb ik altijd afgewezen. Fortuyn was niet tegen buitenlanders, zoals Wilders en Baudet dat in mijn ogen wel zijn, hij was tegen slecht gedrag en was de eerste die dat hardop uitsprak.

“Uiteindelijk was het vooral de persoon Fortuyn die me overtuigde om op hem te stemmen. Hij was flamboyant en authentiek en niet het archetype van een politicus, in tegenstelling tot Dijkstal, Melkert en Kok. Ik weet nog dat mensen zeiden dat Fortuyn met niemand kon samenwerken. Toch had hij in Rotterdam in no time een coalitie gevormd.

“Uiteindelijk was Fortuyn natuurlijk ontzettend gehypet en ik ben daarin meegegaan. Twee keer stemde ik op hem, in Rotterdam op Leefbaar bij de gemeenteraadsverkiezingen en vlak na zijn dood landelijk op de LPF. En ondanks zijn moord denk ik dat Fortuyn echt een verschil heeft gemaakt, het debat is sindsdien veranderd.

“Later stemde ik ‘gewoon’ weer VVD, net als in de periode voor 2002. De LPF was in een bende ontaard en je moet kiezen hè. De VVD is mij jarenlang goed bevallen. Nu vind ik dat Rutte zijn langste tijd heeft gehad, maar ik zie nog geen premier-waardig alternatief, ook niet binnen de VVD.”

Jacqueline Verweij, 66 jaar, administratief medewerker. Stemt nu op Pieter Omtzigt (als dat zou kunnen). Beeld Eigen foto
Jacqueline Verweij, 66 jaar, administratief medewerker. Stemt nu op Pieter Omtzigt (als dat zou kunnen).Beeld Eigen foto

Jacqueline Verweij: ‘Pim was voor dit land heel goed geweest’

“Ik zag Pim heel graag. Het was een gedistingeerde man, met zijn hondjes en zijn chauffeur. Daarvoor stemde ik nooit, maar bij Pim wist ik het meteen: dat is mijn man. Het is nog steeds niet te bevatten dat hij is vermoord. Pim was zo bijzonder, ik weet zeker dat hij heel goed voor dit land zou zijn geweest.

“De voorspellingen van Pim zijn helaas uitgekomen. Het land is naar de gallemiezen gegaan. Pim hield niet van mooie praatjes, hij wilde zijn beloftes ook echt nakomen. De politici van nu zeggen heel veel maar doen heel weinig, ze zijn vooral bezig met hun eigen hachje.

“Kijk alleen al naar de afhandeling van de schades in Groningen of al die kinderen die door het toeslagenschandaal uit huis zijn geplaatst. Er komt niets van terecht. Of de beloftes van mensen als Rutte en Kaag dat er in Den Haag echt iets zou veranderen. Wat is er nou veranderd? Er zitten nog dezelfde mensen die alleen van stoel zijn gewisseld.”

“Dan denk ik: we zijn belazerd. Ik vind het zo erg dat ik thuis heb gezegd dat ik wil emigreren. In het najaar vertrekken we naar Spanje.

“De enige in wie ik een beetje vertrouwen heb is Pieter Omtzigt. In hem herken ik het strijden voor rechtvaardigheid zoals Pim dat ook deed. Omtzigt is net zo’n aangenaam persoon, die geloofwaardig overkomt en echt opkomt voor de burgers. Daarom heb ik vorig jaar op hem gestemd. Als hij een eigen partij zou oprichten, dan heeft hij opnieuw mijn stem.

“Hier stond ik (laag) op de kieslijst van de nieuwe LPF Breda. We hebben één zetel behaald en het begin is gemaakt. Mensen werken keihard om de idealen van Pim in leven te houden. Dat is geweldig.”

Martie Dekkers, 73 jaar, kunstenaar en voormalig reclamestrateeg. Stemt nu ‘wisselvallig en soms niet’. Beeld Eigen foto
Martie Dekkers, 73 jaar, kunstenaar en voormalig reclamestrateeg. Stemt nu ‘wisselvallig en soms niet’.Beeld Eigen foto

Martie Dekkers: ‘Ik zag in de flamboyante manier van doen en leven van Fortuyn een nieuwe staatsman’

Dat Martie Dekkers (73) in 2002 in Trouw vertelde dat hij op Fortuyn stemde kan hij zich niet herinneren, maar de aantrekkingskracht die de flamboyante man op hem had staat hem wél helder voor de geest. “Ik vond hem destijds soeverein, losjes en zelfverzekerd”, vertelt hij. “Zijn persoonlijkheid trok mij.

“Ik weet niet meer bij welke gelegenheid ik Fortuyn voor het eerst hoorde spreken, maar het beeld dat hij in zijn Jaguar met een hondje op schoot het achterraam open deed en uit het raam nog zwaaide naar de mensen herinner ik me heel goed. Hij zei iets in de sfeer van ‘ik word premier’. Dat maakte indruk.

“De frustratie die ik zelf ervoer bij de politiek – het gekwakkel en gedoe, hoofdzaak niet van bijzaak kunnen scheiden – verwoordde Fortuyn. Hij onderbouwde zijn visie voor iedereen begrijpelijk.”

Dat betekent niet dat Dekkers het ook in alles met Fortuyn eens was. Fortuyns opvattingen over de islam, die hij geen godsdienst maar een ‘achterlijke cultuur’ noemde, deelde de oud-reclameman bijvoorbeeld niet. “Daar was ik het niet mee eens. Ik vond het iets te populistisch. Maar ik weet ook dat het in verkiezingstijd gewoon nodig blijkt om in staccato te spreken, in korte zinnen die helder zijn. De dingen die me niet aanspraken in hem heb ik door zijn dood maar met de mantel der liefde bedekt.

“Toen Pim Fortuyn werd vermoord dacht ik meteen aan de moord op J.F. Kennedy. De ontreddering bij mijzelf, herinner ik me nog heel goed. Ik zag in de flamboyante manier van doen en leven van Fortuyn een nieuwe staatsman. De goede hoop die ik had vervloog niet, die was gewoon in één klap weg.

“Na het tijdperk Fortuyn stemde ik wisselvallig en soms niet. De enige politicus in wie ik nu nog iets zie is Theo Hiddema. Hij heeft dezelfde leuke deftigheid als Fortuyn, daar heb ik een zwak voor. Ik heb de laatste keer niet op hem gestemd, maar misschien is dat wel een idee. Ja, dat mag je me wel in de mond leggen.”

Lees ook:

Wat dreef Pim Fortuyn naar de Rotterdamse probleemwijk Hillesluis?

Oud-verslaggever van Trouw Adri Vermaat, geboren en getogen in Rotterdam-Zuid, loopt met regelmaat langs het huis in Hillesluis waar Pim Fortuyn in de jaren negentig woonde. Waarom zocht hij zijn heil hier, in deze achterstandswijk? Was het toeval of strategie?

De Lijst Pim Fortuyn bestaat nog, dankzij één man

Twintig jaar na de moord op Pim Fortuyn, is het de verdienste van Rudy Reker dat de Lijst Pim Fortuyn nog bestaat. De 78-jarige voormalige stadsprins van Eindhoven vormt haast in zijn eentje de lokale fractie, lange tijd de enige in het land. ‘De LPF is een geuzennaam.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden