JaarverslagRadicalisatie

AIVD: ‘Jasje-dasje-rechts-extremisme’ in opkomst

De Mobiele Eenheid kwam in februari 2021 in actie komen op het Museumplein. Dat gebeurde nadat de Amsterdamse driehoek van politie, justitie en burgemeester een demonstratie tegen de coronamaatregelen had ontbonden.  Beeld Joris van Gennip
De Mobiele Eenheid kwam in februari 2021 in actie komen op het Museumplein. Dat gebeurde nadat de Amsterdamse driehoek van politie, justitie en burgemeester een demonstratie tegen de coronamaatregelen had ontbonden.Beeld Joris van Gennip

De AIVD waarschuwt in het jaarverslag voor rechtsextremisme en andere gevaren voor de nationale veiligheid. Ondertussen loopt de dienst zelf tegen grenzen aan.

Kristel van Teeffelen

Rechtsextremisten in Nederland zijn met succes aanhang aan het werven. Met name bij de groep anti-overheidsactivisten, die de afgelopen jaren in verzet kwamen tegen de coronamaatregelen, vinden ze gehoor, waarschuwt de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) in het jaarverslag 2021.

De extremisten lijken zich bewust van beeldvorming. Waar je vroeger skinheads zag met legerkisten en tattoos, draagt de groep nu jasje-dasje, constateert de AIVD. “Ze lijken van het verleden te hebben geleerd dat publiekelijk agressief optreden potentiële aanhang vaker afstoot dan aantrekt.”

Het maakt het gevaar niet kleiner. Haat tegen migranten, Joden, homo’s en transgenders wordt vooral online gedeeld. Aanhangers nemen publiekelijk afstand van het gebruik van geweld, maar veel rechtsextremisten vinden het wel degelijk een gerechtvaardigd middel om hun doel te bereiken. Het is niet goed te voorspellen wie de stap naar geweld daadwerkelijk zal zetten, stelt de AIVD.

Sluipende ondermijning

Dat de boodschap vanuit het rechtsextrisme zijn weerklank vindt bij een groep anti-overheidsactivisten, kent bovendien het risico van de ‘sluipende ondermijning’ van de democratische rechtsorde. Meer mensen gaan de extremistische ideeën als normaal zien en samenleven met elkaar vooral als een voortdurend conflict, schrijft de dienst. De groepen vinden elkaar onder meer in gedeelde complottheorieën.

De AIVD ziet naast het rechtsextremisme ook andere dreigingen voor Nederland. Zo staan burgers, bedrijven en overheden continu bloot aan het risico op digitale aanvallen uit andere landen. Die komen vooral uit Rusland en China, gevolgd door Noord-Korea en Iran. Het zijn landen die duizenden hackers in dienst hebben om te spioneren, te saboteren en om kennis te stelen.

De digitale dreiging brengt nieuwe vragen met zich mee voor de AIVD, constateert directeur-generaal Erik Akerboom. Zo is de voornaamste taak van de dienst het onderkennen van dreigingen voor de nationale veiligheid en is de AIVD er niet voor het opsporen van criminelen. Maar wat als grootschalige criminele aanvallen met ransomware – dat bestanden en computers gijzelt – de samenleving ontwrichten?

Privacy

De dienst loopt ook tegen andere grenzen op: die van de wet. Voor onderzoeken naar extremisme in de samenleving of digitale dreigingen kan de AIVD veel middelen inzetten, zoals het aftappen van internetkabels of het hacken van systemen. De dienst moet zich daarbij wel aan wat regels houden. Meestal lukt dat, maar in 2021 wel minder vaak dan het jaar ervoor, constateert de toezichtscommissie op de geheime diensten, oftewel de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB). Zo wilde de AIVD soms te stevige middelen gebruiken.

De dienst deed, samen met de militaire evenknie MIVD, vorig jaar bijvoorbeeld verzoeken om internetkabels af te tappen. Daarmee zouden ze volgens de TIB potentieel inzicht kunnen krijgen in het internetverkeer tussen miljoenen burgers onderling en kunnen bijhouden wie op welk moment welke website heeft bezocht. Een te grote inbreuk op de privacy, oordeelde de commissie.

Tijdelijke wet

De AIVD zelf herhaalt in het jaarverslag een onderzoek waaruit blijkt dat alle regels waar de dienst zich aan moet houden de slagkracht en effectiviteit onder druk zetten. Daarom kijkt de AIVD reikhalzend uit naar de tijdelijke wet die het kabinet wil invoeren om te reageren op digitale dreigingen vanuit landen als Rusland en China. Het voorstel geeft de diensten meer bevoegdheden, bijvoorbeeld op het gebied van het aftappen van internetverkeer. Het parlement moet zich er nog over buigen.

Dat er nu een oorlog gaande is in Oekraïne, heeft de noodzaak van het werk van de AIVD en MIVD alleen maar onderstreept, aldus Akerboom. Volgens hem plaatst de oorlog “de al bestaande dreigingen in een scherper licht”. Hij noemt cyberaanvallen en spionage als voorbeelden.

En het linksextremisme?

Ook linkse activisten speelden zichzelf in de kijker vorig jaar. Zo waren ze in oktober aanwezig bij het woonprotest in Rotterdam, waar een kleine groep slaags raakte met de politie. Ook werd er actie gevoerd bij een slachtbedrijf in Boxtel. Maar hoewel de acties volgens de AIVD soms ernstig, hinderlijk of heftig waren voor de doelwitten, waren er in 2021 nauwelijks extremistische activiteiten binnen de groep. Linkse activisten worden momenteel niet gezien als bedreigend voor de democratische rechtsorde.

Lees ook :

Jonge rechts-extremisten die uit zijn op een rassenoorlog

Een nieuwe generatie rechts-extremisten komt online met het zogeheten accelerationisme in aanraking, waarschuwt de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden