Ahmed Abdellahi.

Handel in schulden

Ahmed bracht tien jaar geleden twee dvd's te laat terug, nu zit hij diep in de schulden

Ahmed Abdellahi. Beeld Arie Kievit

Schulden zijn handel. Incassobedrijven kopen ze op bij bedrijven die ze zelf niet kunnen innen. Door hun werkwijze loopt het bedrag dat mensen met schulden moeten betalen vaak nog hoger op. Wettelijk zijn de bureaus lastig te stoppen. Regelgeving over schulden komt toch al moeilijk van de grond.

Het begon met een onbetaalde rekening bij de videotheek, eind 2009. Ahmed Abdillahi had twee dvd’s te laat teruggebracht en Video ‘n’ Such in Rotterdam-Zuid rekende een paar tientjes boete. Abdillahi was net verhuisd, had in die periode veel aan zijn hoofd, en het bestaan van de rekening ontging hem volledig. Hij zou er de jaren daarna nog vaak met spijt aan terugdenken.

De volgende keer dat hij iets van de boete vernam, was zes jaar later. De schuld was onder de rechter gekomen, doorgegeven aan een gerechtsdeurwaarder en verhoogd tot 350,09 euro, te voldoen binnen twee dagen. Naast het oorspronkelijke bedrag waren er proceskosten, nakosten, executiekosten, betekening en rente bijgekomen.

Abdillahi trof een betalingsregeling. Elke maand loste hij 20 euro af. Het bedrag liep intussen – om voor Abdillahi onbekende redenen – op tot zo’n 440 euro. Toen hij 360 euro had afbetaald sprak de Rotterdammer met de Sociale Alliantie in zijn stad, een netwerk op het gebied van armoede en maatschappelijk werk. Die had bedenkingen bij de schuldeiser en adviseerde hem per brief te vragen om aanvullende gegevens. Toen hij niets terug hoorde, adviseerde de alliantie hem zijn maandelijkse betaling stop te zetten. Abdillahi: “Daar was ik het mee eens. Ook uit principe: de oorspronkelijke schuldeiser, de videotheek, was al een paar jaar failliet.”

Vordering overgedragen aan incassobureau

Abdillahi had te maken gekregen met een incassobureau, Webcasso, een zusterbedrijf van Direct Pay. Zulke bedrijven kopen pakketten met schulden op waarvan bedrijven denken dat het hen zelf te veel moeite of geld gaat kosten om de schuldenaar te vinden en het bedrag te innen. Zo’n crediteur weet dankzij de verkoop van schulden aan een incassobureau dat hij in elk geval nog iets terugkrijgt van het openstaande bedrag.

Vaak dagen zulke incassobedrijven de schuldenaar meteen voor de rechter, want met een veroordeling kunnen ze beslag leggen op iemands rekening en het geld makkelijker innen. Door die rechtsgang loopt de schuld van de debiteur verder op, want die moet dan ook de proceskosten betalen.

Beeld Arie Kievit

Ook Direct Pay, een van de grootste incassobedrijven, kiest vaak voor die aanpak: uit onderzoek van De Groene Amsterdammer bleek dat het bedrijf in 2016 42.000 schuldenaren voor de rechter sleepte. Dat is 14 procent van alle 300.000 schuldzaken die bij de kantonrechter terechtkomen.

Terwijl hij dacht van de schuld af te zijn, kreeg Abdillahi in juni van dit jaar een brief van Direct Pay dat hij 428,43 euro moest voldoen voor de te laat ingeleverde dvd. Kort daarna werd beslag gelegd op zijn betaal- en spaarrekening.

De weg kwijt

Het opkopen van schulden is een relatief jong verschijnsel, dat kwam overwaaien uit de Verenigde Staten, zegt Nadja Jungmann, lector schulden en incasso aan de Hogeschool Utrecht. Het is misschien een schrale troost, maar Abdillahi is lang niet de enige die met zo’n bedrijf in aanraking kwam. De bureaus kunnen grotendeels zelf bepalen wat voor bedragen zij rekenen. Jungmann: “Het gevolg is dat mensen soms enorme bedragen verschuldigd zijn, waardoor ze compleet de weg kwijt kunnen raken.”

Mensen hebben immers zelden met één schuldeiser te maken. Gemiddeld duurt het zo’n vier à vijf jaar voor iemand ervan doordrongen raakt dat de schulden hem of haar boven het hoofd gegroeid zijn. Dan is het bedrag opgelopen tot gemiddeld 40.000 euro, verdeeld over vijftien eisers, blijkt uit cijfers van de branchevereniging voor schuldhulpverleners NVVK.

Reactie Direct Pay

Het snel oplopen van een relatief kleine boete, zoals in dit verhaal, kan volgens Direct Pay niet zonder dat er al herhaaldelijke herinneringen en aanmaningen zijn verstuurd en iemand uiteindelijk is gedagvaard. “De kosten die in rekening gebracht worden zijn een vergoeding voor het werk dat een incassobureau verricht en het betreft kosten die in rekening worden gebracht door de deurwaarder en de rechtbank.”

Direct Pay koopt vorderingen onder strikte voorwaarden, zegt een woordvoerder. “Direct Pay voelt zich niet aangesproken door het predicaat ‘immoreel’. Wij bieden ondernemers een oplossing voor het probleem dat zij hebben met onbetaalde rekeningen, geld waar deze bedrijven recht op hebben en dat niet betaald wordt. Hierdoor komen zij vaak in de problemen. Vergeet niet: één op de vijf faillissementen komt (mede) voort uit onbetaalde facturen.”

Direct Pay geeft ‘regelmatig’ opdracht aan deurwaarders om debiteuren te dagvaarden. “We doen het alleen als we geen andere mogelijkheden zien. In de praktijk leidt ongeveer 1 procent van alle vorderingen tot een dagvaarding.”

De werkwijze van een deel van de incassobedrijven is ‘soms op het immorele af’, zegt Geert van Dijk, directeur van de NVVK. In principe mag iedereen een bedrijf beginnen om incasso’s te innen, daarom is het moeilijk eisen te stellen. “Maar er moet iets gebeuren. Ook gerechtsdeurwaarders zijn niet blij met de ontwikkeling, omdat elke regulering ontbreekt.”

Actieplan om schuldenlast te beteugelen

Vorig jaar kwam het kabinet met het Actieplan brede schuldenaanpak, met veertig maatregelen om de Nederlandse schuldenlast te beteugelen. Van plannen om forse kredietverlening te voorkomen tot meer samenwerking tussen schuldeisers en speciale programma’s voor laaggeletterden. Maar er staat niets concreets in over het kopen en verkopen van vorderingen.

Jungmann heeft een vermoeden hoe dat komt. Het principe dat je schulden mag kopen of verkopen, valt namelijk niet te verbieden. “Alle goederen mag je verkopen. En vorderingen zijn ook een goed.”

Een compleet verbod op de doorverkoop van schulden is onwenselijk, zo niet onmogelijk, stelt NVVK-directeur Van Dijk. “Schulden worden voortdurend doorverkocht.” Kijk maar naar webwinkels, zegt hij. “Als je op internet een blouse koopt, dan betaal je niet bij de webwinkel. Die besteedt het uit aan een derde partij.” Dat er een bureautje zit tussen de consument en het online warenhuis vinden we heel normaal. Een verbod op de doorverkoop van schulden zou betekenen dat elk bedrijf met een webwinkel personeel in dienst moet nemen om online transacties te verwerken. Ondoenlijk, zegt Van Dijk.

Moreel oordeel van de politiek

Dat neemt niet weg dat er volgens hem iets moet worden ondernomen tegen de ‘cowboys’ op de incassomarkt. “Dit probleem vraagt om een moreel oordeel van de politiek.” Maar een nationale overheid kan er niet veel tegen doen, denkt hij, verknoopt als het internationale betalingsverkeer is. “De ongewenste kanten van de handel kun je alleen bestrijden met Europese aanpassingen. De EU moet voorwaarden formuleren waaraan incassobedrijven moeten voldoen.”

Daarom lobbyt de NVVK bij Europarlementariërs om maatregelen te nemen. “Dan kun je denken aan onafhankelijk toezicht, tuchtrecht en opleidingen waarmee bureaus certificaten kunnen halen, en een entreetoets voor incassobedrijven. Ook werkt het ministerie van justitie aan een centraal incassoregister, waarmee paal en perk gesteld zou moeten worden aan cowboys.”

Lector Jungmann denkt ook in die richting. “In Engeland zijn gedragscodes opgesteld. Bijvoorbeeld over hoe hoog de rente mag oplopen. Dat levert wel het nodige op. Het is de moeite waard om ook in Nederland tot regels te komen over hoe om te gaan met de verkoop van vorderingen.”

Financieel niet geletterd

Ahmed Abdillahi kwam niet alleen in de problemen door zijn schuld voor de dvd. Net als veel anderen kan hij meepraten over de overheid als schuldeiser: daar stond hij voor duizenden euro’s in het krijt vanwege te veel ontvangen toeslagen. Hij had de afgelopen jaren veel verschillende banen. “Daardoor had ik uiteenlopende inkomens. Dan blijkt soms achteraf dat je geen recht had op huur- of zorgtoeslag. Die moet je dan terugbetalen.”

Nu is Abdillahi postbode. In Rotterdam-Zuid, waar hij woont en werkt, merkt hij hoe mensen tegen dezelfde problemen oplopen, omdat ze vaak van baan wisselen, veel flexwerk doen, toch al een laag inkomen hebben en het ene gat met het andere vullen. “Veel mensen zijn financieel niet geletterd. Zij komen snel in de problemen.”

Van Dijk van de NVVK herkent het probleem. Ook voor wie wél financieel onderlegd is, is het woud aan toeslagen en de manier waarop je die moet aanvragen vaak ondoordringbaar. “Om sommige toeslagformulieren in te vullen heb je een professional nodig. Het is ontzettend ingewikkeld gemaakt.”

‘Den Haag geeft keer op keer niet thuis’

Abdillahi heeft een resoluut besluit genomen: “Ook als ik er recht op heb, ik ga nóóit meer toeslagen aanvragen.” Zijn vertrouwen dat de overheid de schuldenproblemen voortvarend gaat aanpakken, is tot een minimum geslonken. Tijdens het gesprek pakt Abdillahi om zijn verhaal kracht bij te zetten het boek ‘Moreel leiderschap’ van Alex Brenninkmeijer erbij, die in zijn tijd als Nationaal Ombudsman ook vaak aandacht vroeg voor de schuldenproblematiek. “De Rekenkamer, de Ombudsman, heel veel instellingen hameren op dit probleem. Keer op keer geeft Den Haag niet thuis.”

Toch probeert de in Somalië geboren Abdillahi op zijn eigen wijze een verschil te maken. Voor de zomer raakte hij in de Rotterdamse Pauluskerk bij een bijeenkomst over schulden in gesprek met wethouder Michiel Grauss, die over schulden en armoede gaat. Na wat mailverkeer over en weer leidde hij de wethouder vorige week rond op de fiets, om hem de nijpende problemen in de stadswijken te laten zien. Trouw deed verslag van die fietstocht.

“De wethouder zei dat hij de problemen wel kent en dat hij er vaak over praat. Maar ik merkte aan hem dat hij ook verrast was door sommige dingen. Ik weet zeker dat de problemen veel groter zijn dan ze op het stadhuis vermoeden.”

Veel plannen, weinig harde maatregelen

Het landelijke schuldbeleid blijft vooralsnog bij goede voornemens. Dat zegt Martijn Schut, die het beleid en de organisatie rond schulden onderzoekt. Zo ziet hij in het ‘Actieplan brede schuldenaanpak’ dat het kabinet vorig jaar presenteerde, veel plannen en onderzoeken, maar er zijn nog maar weinig harde maatregelen genomen. Ook aangekondigde wetten zijn er nog niet.

Zo verwachten deskundigen, hulpverleners en de overheid veel van de wet die moet voorkomen dat verschillende schuldeisers beslag leggen op banktegoeden, waarna er niets overblijft voor het levensonderhoud van de schuldenaar. Maar de zogeheten wet voor de vereenvoudiging van de beslagvrije voet is door staatssecretaris Tamara van Ark (sociale zaken) eind vorig jaar uitgesteld. De ICT-systemen van de overheid zijn er nog niet op toegerust.

Daarnaast wil het kabinet de Wet Gemeentelijke Schuldhulpverlening (WGS) aanpassen. De gedachte achter die wet is dat woningcorporaties, zorgverzekeraars of energiebedrijven elkaar of de gemeente kunnen waarschuwen wanneer zij zien dat iemand een rekening niet betaalt. Het idee is dat schulden op die manier in een vroeg stadium ontdekt worden. Nu zit privacywetgeving vaak in de weg.

Schut noemt de WGS een ‘dunne’ wet, waar weinig in staat. “De wet bepaalt dát gemeenten schuldhulpverlening moeten geven. Niet hoe ze dat moeten doen.” Maar toch, elke stap die ertoe leidt dat schulden eerder aan het licht komen, is een stap vooruit, zegt hij. Daarbij mag de overheid volgens de onderzoeker ook naar zichzelf kijken. “Overheidsinstellingen, zoals het Centraal Justitieel Incassobureau, verhogen de kosten van schuldenaren aanzienlijk. Vaak kunnen mensen al die bijkomende kosten toch niet betalen. Het is dan een stuk nuttiger om de mogelijkheid van schuldhulpverlening onder de aandacht te brengen.”

Lees ook:

Meer schuldenaren zonder schuldhulp: hoe kan dat?

Mensen met schulden lijken hun geldproblemen te onderschatten. Of ze kennen de weg naar de schuldhulp niet, wijst nieuw onderzoek uit.

De postbode ziet achter welke brievenbussen de problemen opstapelen

Als postbode in Rotterdam-Zuid ziet Ahmed Abdillah achter welke brievenbus de problemen zich opstapelen. Daarom leidt hij wethouder Grauss van armoedebestrijding rond.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden