De gemeentelijke ombudsman van Rotterdam Mr. Anne Mieke Zwaneveld neemt afscheid. Ze was ombudsman sinds 1 maart 2010.

InterviewAnne Mieke Zwaneveld

Afscheid Rotterdamse ombudsman: Ik wilde het verschil gaan maken voor mensen

De gemeentelijke ombudsman van Rotterdam Mr. Anne Mieke Zwaneveld neemt afscheid. Ze was ombudsman sinds 1 maart 2010.Beeld Werry Crone

De Rotterdamse ombudsman zwaait na twaalf jaar af. De stad moet z’n bewoners meer leren vertrouwen, concludeerde Anne Mieke Zwaneveld in haar laatste werkweek.

Anton Slotboom

Wat ze betreurt, nu ze bijna afzwaait, is dit: soms leek ze voor de media onzichtbaar. Twaalf jaar lang stopte ze als ombudsman van Rotterdam en gemeenten in de regio Rijnmond “alle energie in de inhoud”, zoals ze dat zelf tijdens een van haar laatste werkdagen omschrijft. Haar team telde in die periode pakweg 25 arbeidskrachten, maar een PR-medewerker was er niet bij.

Ombudsman Zwaneveld wilde er voor de burgers zijn, niet voor de buitenwereld. Maar wat ze voor deze burgers wist te bereiken, in de soms pittige dossiers die op haar tafel belandden, bleef zo vaak uit het zicht. Te vaak, misschien wel, vindt ze nu. “Dat gaat mijn opvolger vast anders aanpakken”, schat Zwaneveld in. “Een ombudsman zoekt natuurlijk naar balans. Mensen moeten wel weten dat je bestaat. Maar er was zóveel werk te doen. Ik wilde het verschil gaan maken voor mensen. Toen ik als ombudsman begon was dat ook hoe ik hier op dit kantoor de missie van een ombudsman omschreef. De zaak waarin wij het verschil voor een individuele inwoner maakten was voor ons altijd de belangrijkste zaak. Die visie heb ik in twaalf jaar tijd altijd dichtbij gehouden.”

Nog een paar dagen huist ze in haar Rotterdamse kantoor, enkele verdiepingen boven de drukke winkelstraat de Meent en op een steenworp afstand van het stadhuis. Dan zit de klus er op en wordt ze weer rechter bij de Rotterdamse rechtbank: een baan die Anne Mieke Zwaneveld ook had voor ze twaalf jaar geleden ombudsman werd. Op de vergadertafel in haar al opgeruimde kamer ligt nu een vel met aantekeningen. Vooraf is haar door Trouw gevraagd of ze enkele dossiers wilde noteren die de afgelopen jaren op haar bord terechtkwamen en die indruk op haar maakten. Dat lijstje blijkt snel opgesteld.

• Rotterdammers met uitkeringen die verplicht straten moesten vegen.

• Preventief fouilleren.

• En, met stip op nummer een: de toeslagenaffaire.

“In Rotterdam woont het hoogste aantal gedupeerden van de toeslagenaffaire. 5800, op een landelijk aantal van 50.000. Dat is zó pijnlijk! Ik ben tijdens die affaire regelmatig boos geworden. Heel erg boos. Dat burgers in de toeslagenaffaire zo niet gezien zijn, en in hun nood zo alleen gelaten zijn door alle overheden, vind ik vreselijk. En wat ik extreem pijnlijk vind, was dat ook de rechtspraak niets heeft betekend voor deze gedupeerden. Dat deed me zelf bijna fysiek pijn.

“We kregen hier bijvoorbeeld een mevrouw op bezoek die een enorme terugvordering had gekregen en die had aangevochten bij de rechter. Via de rechtbank was ze bij de Raad van State terecht gekomen. Deze vrouw was zó boos! Ze zei dat ze zich door de Raad van State als een prooi voelde uitgeleverd aan de Belastingdienst. ‘Ze hebben me zó laten zitten’, zei ze. En: ‘Ik had zo’n duidelijk verhaal. Mijn advocaat ook.’ Als ombudsman heb ik toen een brief gestuurd naar de Raad van State, en gezegd dat ze dit verhaal in hun verbetertraject moesten meenemen. Kijk: je bent Sinterklaas niet als overheid, dat snappen we allemaal. Maar zie mensen voor wat ze zijn. En heb een luisterend oor.”

Instituut

Zwaneveld (1962) legt de functie van ombudsman deze maand zelf neer, na het vervullen van twee termijnen van zes jaar. Per brief liet ze het College van Burgemeesters en Wethouders weten niet om een derde termijn te vragen. “Ik had helemaal niet gevoel dat het op was”, zegt ze. “Ik heb ook lang over dit besluit na moeten denken, want het is mooi om aan het roer van zo’n instituut in de stad te staan. Maar op een gegeven moment is het goed dat iemand anders het gaat doen en de kans krijgt.”

Toen ze zelf begon had ze er al een lange loopbaan op zitten. Zwaneveld komt uit de wereld van de handhaving: ze studeerde Nederlands recht aan de Rotterdamse Erasmus Universiteit. Voor ze rechter werd was ze een tijd lang officier van justitie. Het viel op dat de focus in haar werk als ombudsman helemaal niet om handhaving draaide, maar om het prediken van meer vertrouwen in de burger. “Ik ben niet per se vol van vertrouwen hoor, helemaal niet. Ik heb als officier van justitie de wereld van de zware georganiseerde criminaliteit meegemaakt. Foute politiemensen, fout douanepersoneel... Maar ik heb handhaving altijd gezien als iets dat nodig is als het tegen de plinten op klotst. Niet als primair ordeningsprincipe.”

In de zomer van 2020, de heftigheid van de toeslagaffaire was inmiddels in volle omvang bekend, werd een motie aangenomen in de Rotterdamse gemeenteraad. De gemeente moest een vangnet gaan bieden aan de gedupeerden. In die motie stond iets opvallends: kan de ombudsman een rol vervullen?

“Uiteindelijk hebben we besloten, en dat was niet eerder gebeurd, tot een eenmalige samenwerking met de gemeente. Dat gaat ook ooit meer gebeuren, denk ik, want de ombudsman is geen hulpverlener, dat kunnen we ook niet zijn. Maar we kunnen wel helpen, af en toe. Met elkaar hebben we in november 2020 het Hulpteam Toeslagen 010 opgericht. Daarmee waren we de eerste in Nederland. We zijn gesprekken met gedupeerden gaan voeren. We wilden weten: wat was er gebeurd? En wat was er voor hulp nodig? Wij legden dat dan vast, hier op kantoor, en dat stuk ging vervolgens naar de gemeente. Zodat er geholpen kon worden.” Maar er was heel veel kapotgegaan, zag Zwaneveld. “Het uiteindelijke doel van het hulpteam was ook het herstel van vertrouwen tussen burger en overheid.”

5800 gedupeerden van de toeslagenaffaire in Rotterdam

Eind december 2021 stopte het project, na wat Zwaneveld achteraf een ‘najaarsoffensief’ noemt. In de stad werden volop posters opgehangen, er werden bijeenkomsten georganiseerd in een Turks restaurant in de Afrikaanderwijk. De stad had nog niet in kaart wie gedupeerd waren, de landelijke 30.000 euro-regeling was nog niet of nauwelijks van kracht. 520 Rotterdammers klopten uiteindelijk bij het hulpteam aan. Maar er bleken er veel meer te zijn. “Een jaar later bleek het in totaal te gaan om 5800 gedupeerden in Rotterdam”, zegt Zwaneveld, die zelf in Delfshaven woont, de wijk met de hoogste concentratie gedupeerden van de toeslagenaffaire.

“Ze zeggen altijd dat Rotterdam voor de slechte lijstjes gaat. Tien procent van alle landelijke ‘ellende’ staat inderdaad op naam van Rotterdam. Maar Rotterdam was bijvoorbeeld ook de eerste die de gemeentelijke schulden van deze gedupeerden wilde gaan kwijtschelden. Er zijn hier in de stad ook altijd individuen die stappen willen zetten.”

‘Kendoe-mentaliteit’

Tussen 2014 en 2018, een heel Leefbaar Rotterdam-college van Burgemeester en Wethouders lang, had die mentaliteit zelfs een naam: de ‘kendoe-mentaliteit’. “Mensen moesten in 2015 gaan straatvegen als ze een uitkering aanvroegen. Ik kreeg hier mensen op kantoor die daar zó stuk van waren. Er was een economische crisis gaande, en ik kwam te spreken met een meneer met een horeca-achtergrond die was ontslagen. Hij had de maximale periode WW gehad en in die tijd geen nieuwe baan kunnen vinden. Nieuwe banen waren er ook niet, toen. Dus die meneer moest wel een bijstandsuitkering aanvragen. Alleen: in zijn WW-periode had hij wel vrijwilligerswerk opgepakt. Hij kookte op een vaste dag in de week voor en met mensen met een verstandelijke beperking. Helemaal in samenspraak met de betreffende organisatie, die dat ook keurig netjes had bevestigd.”

“Maar deze man moest, koste wat het kost zo leek het, in het kader van dit traject, toch precies op die dag in de week komen straatvegen. Die man was zo kwaad. Want deze meneer was op de arbeidsmarkt in die periode kansloos geweest vanwege zijn leeftijd. ‘Zo leer je arbeidsritme’, werd hem gezegd... Die man had 25 jaar arbeidsritme achter de rug! Doe normaal, zei ik. Ja, dat raakte me wel. Ik vind: je moet altijd met mensen in gesprek gaan. Kijk, van beleid kun je van alles vinden. Dat is democratisch, daar ging ik als ombudsman niet over. Maar als je per se vindt dat het dan zo moet gaan, doe het dan in samenspraak. Zie de meerwaarde van mensen! Zie ook wat ze betekenen. Maar er werd geen millimeter bewogen. Dat was lelijk. Lelijk en pijnlijk.” De verplichting tot straatvegen verdween toen er na een paar jaar weer een andere politieke wind opstak. “De slinger is weer teruggegaan.”

Erkende tegenstanders

Tijdens haar periode als ombudsman begon Rotterdam ook met een ander veelbesproken fenomeen: het preventief fouilleren. In aangewezen gebieden kon je op straat staande worden gehouden en worden gefouilleerd. In de zomer van 2019 werd een pilot geïntroduceerd. Op basis van een strafblad en een algoritme dat voorspelde hoe waarschijnlijk het was dat deze persoon een nieuw geweldsmisdrijf zou plegen, konden burgers worden bestempeld als ‘veiligheidsrisicosubject’. Deze personen mochten vanaf dat moment altijd staande worden gehouden en worden gefouilleerd omdat ze in een risicoprofiel zouden passen. Wie niet meewerkte, zo meldde het Openbaar Ministerie op voorhand per brief aan deze burgers, maakte zich schuldig aan een misdrijf. Een rechter verbood deze aanpak begin dit jaar: er moet een concrete aanleiding zijn om iemand te fouilleren. Dit dossier staat met grote letters op haar voor Trouw samengestelde lijstje. Ze was, zegt ze, een van de eerste ‘grote’ tegenstanders.

“Dit was geen oplossing, dit was het legitimeren van de onderbuik. Want als je tijdens het fouilleren iets vindt zeg je: ‘zie je wel, het was nuttig’. En vind je niets, dan zeg je: ‘zie je wel, het heeft preventief gewerkt!’ Zo zijn er altijd redenen om het te blijven doen. Maar ik vind het een enorme aantasting van de lichamelijke integriteit. Het etnisch profileren ligt er zo dik bovenop. Daar ontkom je bijna niet aan.” Ze schreef er dan ook een rapport over, met de Nationale Ombudsman en de Amsterdamse Ombudsman. “Ik ben zelf nooit gefouilleerd. Een keurige witte mevrouw. Dat is toch raar? Je krijgt er nooit helemaal de vinger achter. Ik vind: als je wapens van straat wil halen, investeer dan in recherche. Met alle checks and balances die het systeem met zich mee brengt. Maar ga niet preventief fouilleren. Dat is symboolpolitiek.”

Lees ook:

Rotterdam start onderzoek naar uithuisplaatsingen bij toeslagenouders

Gemeenten moeten aan de slag met onderzoek naar toeslagenouders bij wie kinderen uit huis geplaatst werden. Rotterdam begint deze week.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden