Een feestvierder in Maastricht.

TerugblikUitbraak in Nederland

Achteraf had carnaval misschien geschrapt moeten worden (maar achteraf is het makkelijk praten)

Een feestvierder in Maastricht. Beeld ANP

In de maand februari oogt minister Bruins rustig, zijn toon is weinig alarmerend als het het nieuwe coronavirus betreft. Andere landen gaan al wel over tot maatregelen. Hebben we het virus die maand onderschat? Deskundigen zeggen van niet. Het gloednieuwe virus overdonderde ons allen.

 It giet oan’, schrijft Marc Bonten in zijn blog. Het is 24 februari. Zo’n acht graden. Grijs, druilerig ook. Geen weer voor een Elfstedentocht. Toch schieten die Friese woorden door het hoofd van veel van zijn collega’s , vermoedt de arts-microbioloog. Het nieuwe coronavirus grijpt met wereldwijd 80.000 besmettingen rap om zich heen. En is in volle hevigheid aangeland in Noord-Italië, een van de favoriete voorjaarsvakantieoorden van menig Nederlander. Aantal besmette Italianen: zo’n 220. Dodental: zes. Bontens voorspelling: we krijgen het virus over ons heen.

In het ziekenhuis waar Bonten werkt, het UMC Utrecht, wordt dan al volop getest op het coronavirus. Controleer ook Nederlanders die onlangs in Noord-Italië hebben vertoefd, adviseert het RIVM vanaf dat moment. De zogeheten casusdefinitie (wie wel en wie niet te testen) is dan al voor de zoveelste keer verruimd.

Cijfers uit Italië

Maar is dat genoeg, vragen Bonten en collega-medici zich in verschillende whatsapp-groepen zich af. De cijfers uit Italië suggereren namelijk dat het virus al langer in dat land rondwaart dan artsen denken, vanaf wel vijf tot zes weken eerder. Dat kan in het op papier nog coronavrije Nederland ook het geval zijn. Dus besluiten ze bij het UMC Utrecht, maar ook in veel andere ziekenhuizen (in samenspraak met het RIVM) laagdrempeliger te testen. Ook mensen van wie het RIVM officieel adviseert ze niet te testen, krijgen een wattenstaafje in hun keel.

Feestvierders in Maastricht. Beeld ANP

Het zorgt ervoor dat op 28 februari, twee dagen nadat in Tilburg de eerste coronapatiënt wordt ontdekt, patiënt nummer twee wordt opgespoord in het Amsterdam UMC. Een vrouw uit Diemen die onlangs in Noord-Italië is geweest. Ze komt het ziekenhuis binnen met milde klachten: wel verkoudheid, hoestbuien, maar geen (voor de test vereiste) koorts. Zonder dat aangepaste testbeleid, zegt viroloog Menno de Jong van het Amsterdam UMC, was het virus bij haar niet gedetecteerd.

Net over de grens

Hoe proactief de ziekenhuizen lijken, zo terughoudend oogt het kabinet. Bijna tegelijkertijd met de eerste besmettingen in Nederland is er net over de Duitse grens bij Limburg een kleine uitbraak van het coronavirus. In de regio Heinsberg sluiten kinderdagverblijven en scholen vrij snel hun deuren. Een kleine duizend Duitsers gaan thuis in quarantaine. Maar de vele Nederlanders die er wonen kunnen kun kinderen net over de grens gewoon naar school blijven brengen. Het RIVM ziet geen aanleiding tot iets anders. Opvallend, want een van die besmette Duitsers, een 47-jarige man, is niet lang voor zijn kwalen de kop opstaken in Limburg gespot. Dichtbij de grens vierde hij zelfs carnaval.

Overdrijven de Duitsers, vraagt NOS-presentator Rob Trip aan minister Bruno Buins van medische zorg tijdens een speciale coronauitzending op 27 februari. “Of doen wij te weinig? Het kan niet allebei natuurlijk.” Nederland wacht liever eerst alle feitelijke informatie af, zegt Bruins. “Belangrijk is om aan de mensen uit te leggen dat Duitsland een vóórzorgsmaatregel neemt”, benadrukt hij. “Dat doen wij dus niet, voorzorgsmaatregelen nemen?”, vraagt Trip. “Daar hebben we nu niet voor gekozen. Maar wachten is niet afwachten”, antwoordt de minister.

In ziekenhuizen liggen de draaiboeken klaar

Het is een antwoord zoals Bruins het dan al weken geeft. Rustig, verre van alarmerend, absoluut niet paniekerig. “Nederland is alert en goed voorbereid”, sust hij al sinds 22 januari in zijn brieven aan de Tweede Kamer. In veel ziekenhuizen liggen de draaiboeken al klaar. En ook GGD’s en laboratoria staan in de startblokken. Bruins laat zich intussen adviseren door het Outbreak Management Team, een groep internist-infectiologen, arts-microbiologen en andere experts die hem door een eventuele crisis moeten loodsen.

Maar terwijl in Italië en Duitsland scholen sluiten, de Italianen de vluchten van en naar China schrappen en de Britten terugkeerders uit risicogebieden preventief testen (klachten of niet), blijven in Nederland soortgelijke maatregelen uit. Evenementen als het Haagse hardloopfestijn City Pier City (met 35.000 deelnemers) en voetbalwedstrijden met 20.000 joelende supporters op de tribune gaan gewoon door. Het luchtruim blijft open en het meten van temperaturen op Schiphol wordt onnodig verklaard.

Bruins houdt vast aan adviezen van het RIVM, de Wereldgezondheidsorganisatie en het Europese centrum voor ziektepreventie- en bestrijding ECDC. Neem geen disproportionele maatregelen, luiden die heel lang. Het risico op verspreiding van het virus in Europa is matig, klinkt het ook in een aantal analyses.

“Zo bied je alleen maar schijnveiligheid”, zegt RIVM-directeur Jaap van Dissel op 29 februari in NRC Handelsblad zelfs over het preventief testen in het Verenigd Koninkrijk. “En wat doe je de maatschappij aan? Straks zit iedereen thuis”, gaat hij door over de soms verplichte thuisquarantaine. Zo’n twee weken later is die verplichte thuisquarantaine ook in Nederland een feit. Ons land telt dan meer dan tweehonderd besmettingen en drie doden. Het virus, concluderen autoriteiten, is de kop niet meer in te drukken.

Team van Bruins op scherp

Is het bij het RIVM en het kabinet dan al duidelijk dat het ernst is? Al sinds januari staat het team van Bruins op scherp, weet een ingewijde dicht bij het kabinet te vertellen. “Van Dissel woont in die periode zo’n beetje bij het ministerie in, zo vaak komt hij overleggen.” Bruins zelf is van ’s ochtends vroeg tot ’s avonds laat in de weer. Om zes uur in de ochtend gaan de eerste whatsappjes de deur uit en half twee ’s nachts zit de minister soms nog te mailen met zijn team.

In de vele vergaderingen liggen verschillende scenario’s op tafel. Van een pandemie en een enorme uitbraak in eigen land tot minder heftige varianten. Ook eventuele maatregelen passeren hoogstwaarschijnlijk de revue. Maar welke overwegingen maken dat ze er toch niet komen, blijft onduidelijk. “We hebben zoiets nooit eerder meegemaakt”, zegt een woordvoerder van het RIVM. En dezelfde ingewijde: “Wanneer grijp je in? Het is in die tijd dweilen met de kraan open, zo vaak komt er nieuwe informatie binnen.”

De Tweede Kamer neemt Bruins en de experts die twijfel over hoe om te gaan met dit nieuwe virus niet kwalijk. Sterker nog, op een kritische PVV en een nieuwsgierig CDA na prijzen alle partijen Bruins’ aanpak. Er is geen behoefte aan “Pietjes Paniek die onnodig onrust aan het zaaien zijn”, zegt de SP op 5 februari. Laten we “voorkomen dat we in paniek schieten en in de overdrive gaan”, stelt GroenLinks in hetzelfde debat. “Het is een geruststelling dat alle partijen alert zijn en samenwerken om een pandemie te voorkomen”, vindt D66.

Carnaval in Maastricht. Beeld ANP

Voorspelling waarover lacherig werd gedaan

Toch zit arts-microbioloog Bonten een week eerder minder gerustgesteld achter zijn laptop. “Holy shit”, mompelt hij die vrijdagavond 24 januari op de bank. Op de achtergrond staat ‘Veronica Inside’ aan en zegt René van der Gijp met een vertrokken gezicht: “Die beelden uit China zijn ook niet lekker, hè. In Wuhan... Al die mensen die daar op straat liggen dood te gaan. Sjesjus mina.”

Bonten hoort het waarschijnlijk niet. Dit zou weleens hét virus kunnen zijn waarvoor zijn docenten in de jaren tachtig waarschuwden, denkt hij als hij naar zijn scherm tuurt. Die voorspelling van viroloog Ab Osterhaus, waarover jaren wat lacherig werd gedaan, komt nu misschien toch uit: een virus dat de hele wereld plat legt, de opvolger van de Spaanse griep die begin vorige eeuw tientallen miljoenen levens eiste.

In een nieuwe studie leest hij dat er waarschijnlijk veel meer Chinezen besmet zijn met het virus dan de officiële cijfers weergeven: elfduizend in plaats van de geregistreerde achthonderd. Onderzoekers reppen over een mogelijk reproductiegetal van 3,8. Als dat klopt, betekent het dat zo’n driekwart van de besmettingen voorkomen moet worden om het virus te controleren.

Chinese zakenvrouw besmet

Bonten klimt die avond direct in de pen. ‘The globe is at high risk of a pandemic’, schrijft hij in zijn blog. Wil je het virus de kop indrukken, dan moet je patiënten isoleren, werpt hij op. Maar wie isoleer je precies? Want onduidelijk is nog of dit virus ook al besmettelijk is als patiënten nog geen symptomen hebben. ‘Interesting times’, besluit hij zijn blog.

Iets meer duidelijkheid over de besmettelijkheid van het virus volgt een paar dagen later. Een Chinese zakenvrouw heeft tijdens een tripje naar Duitsland mogelijk mensen besmet. Symptomen had ze niet of nauwelijks, staat in een studie gepubliceerd in The New England Journal of Medicine. Maar die studie klopt van geen kant, meldt het Robert Koch Instituut, de Duitse equivalent van het RIVM, een paar dagen later. De vrouw had wel degelijk klachten, maar onderdrukte haar koorts met medicijnen.

Signaleren en isoleren

Het RIVM houdt een tijd aan die laatste conclusie vast. Het credo blijft lang: patiënten signaleren en isoleren en zo het virus bestrijden. Maar De Jong van het Amsterdam UMC wordt er toch onrustig van. De aanwijzingen dat de ziekte ook met weinig klachten gepaard kan gaan, zijn in zijn ziekenhuis aanleiding tot een soepeler testbeleid. Want als corona ook besmettelijk blijkt bij milde, of zelfs helemaal geen klachten, zet alleen het isoleren van coronagevallen geen zoden aan de dijk. Verspreiding gaat dan sneller dan gedacht en een uitbraak in het ziekenhuis ligt dan eerder op de loer. “Dan hou je geen verpleegkundige meer over”, zegt De Jong.

Had het RIVM ook niet eerder grootschalig moeten testen? Moeilijk te zeggen, vinden de medici. Want ook met dat grootschalige testen, waren veel coronapatiënten waarschijnlijk niet opgespoord, zegt De Jong. Hij noemt Noord-Brabant, waar carnaval achteraf een brandhaard bleek. “Daar liepen mensen rond met milde klachten, zoals een neusverkoudheid. Die test je niet zo snel.” Veel was in die eerste coronaweken ook onbekend, herinnert hij zich. Terwijl nieuwe informatie elke dag weer de realiteit veranderde.

Achteraf had carnaval misschien geschrapt moeten worden, zegt Bonten. Maar dat is achteraf gepraat, zegt hij er ook snel achteraan. “En in die tijd waren er helemaal geen besmettingen in eigen land. Dan neem je niet zo’n disproportionele maatregel.”

Van fouten wil geen van de geïnterviewden spreken, liever van nieuwe inzichten en wellicht verkeerde inschattingen. En elke keer klinkt weer: “Dit is de eerste keer dat we zoiets hebben meegemaakt, hè.”

Lees ook:

Nederlandse staat aansprakelijk als mondkapjes Auping en Afpro toch niet tegen corona beschermen

Mocht er toch iemand ziek worden na het dragen van een FFP2-masker van Nederlandse bodem, dan is de staat aansprakelijk.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden