InterviewBijlmervliegramp

30 jaar na de vliegramp: ‘Het leek bijna alsof we zelf dat ongeluk veroorzaakt hadden’

Karim Khamis was 3 jaar oud toen de vliegramp in de Bijlmer plaatsvond. Beeld Patrick Post
Karim Khamis was 3 jaar oud toen de vliegramp in de Bijlmer plaatsvond.Beeld Patrick Post

Maandag is het precies dertig jaar geleden dat een vliegtuig in de Amsterdamse Bijlmer neerstortte. Nu is er aandacht voor de invloed die de ramp heeft gehad op de mensen die toen kinderen waren. ‘Het was alsof ze ons probeerden uit te wissen.’

Tobiah Palm

“Na de Bijlmervliegramp moest ik vaak afscheid nemen,” zegt documentairemaker en grafisch ontwerper Karim Khamis (33). Hij zit in zijn studio in Amsterdam-Zuidoost. Onder zijn geel-zwart fluwelen trainingspak draagt hij een T-shirt van Controle Alt Delete, een actiegroep tegen het etnisch profileren van wetshandhavers. “Elk jaar verhuisden er wel een paar klasgenootjes naar een andere stad, Almere bijvoorbeeld. Omdat de flats waar ze in woonden gesloopt werden, of omdat hun ouders de Bijlmer te gevaarlijk vonden.”

Khamis is geboren en getogen in de Bijlmer – een bewoner van Smibsaland, noemt hij het zelf – en gaat er nooit meer weg. “Hier komt de straattaal vandaan, de hiphop, de eerste vrouwelijke rappers”, zegt hij. “Zuidoost is net zo rijk als de Bronx of Harlem in New York.” In de documentaire Bims in de lobby probeert hij die kant van de Bijlmer aan de rest van Nederland te laten zien. En in de buurt zelf organiseert hij samen met ‘de minst stijve’ boekenclub deze zaterdag een evenement rondom het boek Doemvlucht.

Drie jaar oud was hij, toen op zondagavond 4 oktober 1992 een Boeing 747-vrachtvliegtuig, vlucht LY-1862 van de Israëlische luchtmaatschappij EI AI, neerstortte op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg in de Amsterdamse Bijlmermeer. Bij de ramp kwamen (voor zover bekend) 43 mensen om het leven. Veertig appartementen werden volledig weggeblazen, 135 woningen stonden in brand.

‘Mijn vader heeft een oorlog meegemaakt’

“Ik heb nog een paar scherpe herinneringen aan dat moment,” zegt Khamis. “Waarschijnlijk zijn de beelden die ik heb vermengd met de verhalen die ik later van mijn ouders hoorde.” Hij slaat een arm om de rugleuning van zijn stoel. “We woonden tegenover Groeneveen op 10-hoog. We zaten aan de eettafel toen het hele huis begon te trillen. Alsof er een aardbeving was. We gingen met z’n drieën naar de badkamer. Mijn moeder dacht dat de kleinste kamer de veiligste plek was. Ik begreep niet wat er gebeurde, snapte niet wat de dood was, maar ik zag de angst van mijn ouders.”

Later, rond zijn twintigste, keek hij filmpjes terug van hoe zijn vader, die kunstenaar is, een gedicht voordraagt tijdens de Nationale Bijlmerramp herdenking 1993. “Toen besefte ik pas echt hoeveel leed deze ramp veroorzaakt heeft,” zegt Khamis. “Mijn vader heeft een oorlog meegemaakt. De beelden van vroeger flitsten tijdens de ramp aan hem voorbij, hij viel zelfs flauw.”

Amsterdam Zuidoost, 4 oktober 1992. na de vliegramp. Beeld Werry Crone
Amsterdam Zuidoost, 4 oktober 1992. na de vliegramp.Beeld Werry Crone

Khamis’ verhaal komt ook voor in de expositie Diep geworteld: Nalatenschap van 30 jaar Bijlmervliegramp, die te zien is bij Imagine IC op het Bijlmerplein en bij het Amsterdam Museum. “We willen alle rimpelingen van de ramp herdenken,” zegt medewerker Jules Rijssen. “We hebben altijd veel aandacht gehad voor slachtoffers en nabestaanden, wat logisch is, maar nu staan we ook stil bij de weerslag in bredere zin. Wat de kinderen voelden die niet direct iemand verloren, maar wel opgroeiden in de Bijlmer na de ramp bijvoorbeeld. Veel schoolklassen zijn uit elkaar gescheurd door verhuizingen. De kinderen die dat meemaakten beseffen nu, nu ze zelf ouder zijn, wat voor effect dat heeft gehad.”

‘Het leek bijna alsof we zelf dat ongeluk veroorzaakt hadden’

Er worden verhalen van de buurt verteld, zodat de bewoners naar elkaar kunnen luisteren, maar ook om ervoor te zorgen dat er meer nationale erkenning voor de ramp komt. “De Bijlmer werd lang gezien als plek waar veel armoede en criminaliteit was,” vertelt Rijssen. “Alle berichtgeving over onze buurt was negatief. En dat zag je ook terug in de beeldvorming over het vliegtuigongeluk. Er werd gesproken over Bijlmerramp, alsof de Bijlmer, onze buurt, een rampplek is. Zo zagen velen het ook.”

“Het leek bijna alsof we zelf dat ongeluk veroorzaakt hadden,” zegt Khamis. Hij kijkt even uit het raam, waar een groep mensen in de rij staat voor een expositie in een andere studio. “Nu verandert het een beetje. In de series en documentaires noemen ze het nu de Bijlmervliegramp, bijvoorbeeld. En anderen vernoemen de ramp naar het vluchtnummer LY-1862, zoals ook bij andere vliegtuigongelukken gebruikelijk is. Dat is een stuk neutraler.”

“Ook als kind voelde je de negatieve effecten van de beeldvorming,” vervolgt hij. “Ik had altijd het idee dat onze buurt slecht is. Fout.” Dat kwam volgens Khamis mede doordat er na de ramp veel hoogbouw gesloopt werd. Die plannen lagen er al langer, maar werden na 1992 versneld doorgevoerd. “Alsof ze ons probeerden uit te wissen. Mijn hele jeugd speelde zich af in een bouwput, in een zandvlakte. Alles was kapot. Net een oorlogsgebied. Alles herinnerde me eraan dat wij hier eigenlijk niet mochten zijn.”

De ramp bezorgde hem, en veel van zijn leeftijdsgenoten, jarenlang nachtmerries. “We hebben die emoties lang onderdrukt. Jonge jongens in een harde buurt mogen niet huilen,” vertelt hij. “Maar het is aan het veranderen, gelukkig, we mogen praten, we mogen verdrietig zijn. We kunnen naar elkaar luisteren, misschien zelfs een beetje meer, omdat de rest van het land ons eindelijk ook hoort.”

Reddingswerkers houden een overlevende tegen die een van de brandende flats in de Bijlmer weer wil binnengaan, nadat het toestel van El Al op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg is gestort. Beeld Albert Overbeek, AP
Reddingswerkers houden een overlevende tegen die een van de brandende flats in de Bijlmer weer wil binnengaan, nadat het toestel van El Al op de flats Groeneveen en Klein-Kruitberg is gestort.Beeld Albert Overbeek, AP

Lees ook:

Koester het gat in je hart, leert Akwasi in Omroep Zwarts eerste docu

Een gat in mijn hart biedt een ontroerende en originele kijk op de vliegramp in de Bijlmer. De documentaire van Omroep Zwart gaat in première op het Nederlands Film Festival.

Thrillerserie over de Bijlmerramp vermengt feit en fictie. ‘Het was geen complot, maar beslist een doofpot’

Trouw-journalist Vincent Dekker beet zich dertig jaar geleden vast in de Bijlmerramp. Acteur Thomas Höppener vertolkt hem in de thrillerserie ‘Rampvlucht’.‘ Nog steeds zijn er geen lessen geleerd uit dat ongeluk.’

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden