TaalPeter-Arno Coppen

Zoals vruchtbaar niet komt van vruchten, komt strijdbaar niet van strijden

Een lezer merkt op ‘dat men vaak strijdbaar zegt wanneer naar mijn mening strijdvaardig bedoeld wordt’. Bijvoorbeeld, een verslaggeefster die zegt dat intimidatie haar juist strijdbaarder maakt. Bedoelt zij dan niet strijdvaardiger? Ik geloof dat ik wel begrijp waar voor de lezer de schoen wringt, maar het is alleen de beschikbaarheid van een toevallig synoniem dat hem uitkomst biedt. Anders zou de vraag zijn: als ‘strijdbaar’ al niet ‘strijdvaardig’ betekent, wat zou het dan wel moeten betekenen?

De lezer vat het woord op als een afleiding van het werkwoord ‘strijden’. Hij zal – misschien onbewust – redeneren: een leesbaar boek is een boek dat gelezen kan worden, dus ‘strijdbaar’ zou ook moeten betekenen dat er iets gestreden kan worden, bijvoorbeeld ‘een strijdbare strijd’. In werkelijkheid wordt het woord ‘strijdbaar’ echter maar zelden in die betekenis gebruikt en betekent het meestal ongeveer hetzelfde als ‘strijdvaardig’. Hoe komt dat?

Volgens de naslagwerken is ‘strijdbaar’ helemaal niet afgeleid van het werkwoord ‘strijden’, maar van het zelfstandig naamwoord ‘(de) strijd’. De woordvorming is dus analoog aan het woord ‘vruchtbaar’, dat ook niet is afgeleid van een werkwoord ‘vruchten’. De betekenis van ‘vruchtbaar’ is letterlijk afgeleid van een werkwoord ‘beran’ of ‘baren’ (met de betekenis ‘dragen’). ‘Vruchtbaar’ duidt dan op het dragen van vrucht. Zo zal ‘strijdbaar’ oorspronkelijk iets geweest zijn als ‘vol van strijd’.

Tegenwoordig kun je ‘-baar’ alleen maar verbinden met werkwoorden die een voorwerp hebben. De betekenis wordt dan passief: een zingbaar lied is een lied dat gezongen kan worden. De mogelijkheid om ‘-baar’ te koppelen aan een werkwoord zonder voorwerp heeft wel bestaan (zoals nog te zien in ‘vloeibaar’, ‘(on)wankelbaar’ en ‘(on)bestaanbaar’), maar ook die is verloren gegaan.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden