Column Jamal Ouariachi

Zijn psychische klachten allemaal de schuld van het kapitalisme?

Beeld Maartje Geels

Je door de lome ochtenden heen koffiën, ­’s middags de productiviteit op een laag pitje, veel bier of wijn in de avond en ’s nachts weinig slapen om zo lang mogelijk te genieten van de koele uren zonder zon. Zomerdagen als deze smeken bijna om het onlangs verschenen ‘Zelfverwoestingsboek’ van schrijfster Marian Donner, dacht ik, op basis van de titel.

Maar wie een handleiding middelenmisbruik verwacht, komt bedrogen uit. Het Zelfverwoestingsboek is een serieuze aanklacht tegen het neoliberale kapitalisme, dat ons dwingt tot almaar beter presteren en meer consumeren. Productief zijn, naar succes streven, het schoonheidsideaal benaderen, het beste uit jezelf halen. En als je niet kunt meekomen, dan ligt dat aan jou. Gevolg: een wereldwijde depressie-epidemie, een woekering van burn-outs.

Een beetje systeemkritiek kan nooit kwaad en er gaan steeds meer stemmen op om de vrije markt meer te laten beteugelen door de overheid, maar dat is niet waar Donner op doelt. Want dat zou alsnog een bevestiging van het systeem zijn waarin succes je eigen verdienste is en falen je eigen­­ schuld. Dat systeem moet ondermijnd worden, de mislukking moet gevierd, bij wijze van verzet.

Obsessie met gezondheid

Jammer is dat het niet veel concreter wordt dan dat. Bovendien, zijn de psychische klachten van de hedendaagse mens werkelijk allemaal de schuld van het kapitalisme? Een goddelijk­­-onbenaderbaar schoonheidsideaal tref je al aan bij Homerus. Onze obsessie met gezondheid, om ons leven zo lang mogelijk te rekken, ja, schier onsterfelijk te worden? Gilgamesj wilde­­ al onsterfelijk zijn en zolang de mens bestaat heeft hij met kruidendrankjes en magische zalfjes geprobeerd het vege lijf te redden.

Donner juicht uiteindelijk vooral de onmaatschappelijken toe, de Bukowski’s die weigeren mee te doen aan de succesmaatschappij. Die niet werken maar roken en zuipen. Hopeloos achterhaalde bohemien­romantiek. Zij associeert verschoppelingen met vrijheid, maar wat is er vrij aan dronken en berooid onder een brug te moeten slapen bij min tien?

Uiteindelijk ademt het hele boek een sfeertje van wereldvreemde decadentie. Werken op de toppen van je kunnen is niet goed? Zijn we geobsedeerd door de maakbaarheid van het lichaam? Zeg het maar tegen de mensen met een terminale ziekte wier maakbare lichaam genezen kan worden dankzij de prestaties van artsen op de toppen van hun kunnen. Zeg het maar tegen iemand met een burn-out, dat het allemaal aan het systeem ligt en dat je daar vooral niet in moet willen meedraaien. Zeg maar tegen een Syrische vluchteling dat streven naar geluk overschat is, zeg maar tegen een gezakte eindexamenkandidaat dat de schoonheid ligt in de mislukking. Zeg het maar tegen ...

Oei, ik moet me niet zo opwinden bij deze hitte. Laat het gaan, trek naar buiten, een plekje in de schaduw om daar een zelfverwoestend six-pack bier weg te tikken.

Schrijver Jamal Ouariachi vervangt deze zomer samen met Marianne Zwagerman columnisten Sylvain Ephimenco en Stevo Akkerman. Lees hier eerdere columns van Ouariachi terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden