TaalPeter-Arno Coppen

Zich en elkaar wisselen zich of elkaar af

Op de radio zei de nieuwslezer tijdens het weerbericht: “Zon en regenwolken wisselen zich af”. “Hé”, zei mijn vrouw, “moet dat niet zijn: wisselen elkaar af?” Ja, dat denk ik eigenlijk ook. Maar ik zoek het voor de zekerheid toch even op. Wat blijkt? ‘Zich afwisselen’ staat wel in het woordenboek, maar er staat bij: ‘niet alg.’ Niet algemeen dus. Maar hoe alg. is het dan? Ook dat kun je opzoeken.

In het negentiende-eeuwse ‘Woordenboek der Nederlandsche Taal’ wordt bij ‘afwisselen’ opgemerkt dat het wederkerig kan zijn. Je zou denken dat het dan met ‘elkaar’ voorkomt (‘zich’ is wederkerend), maar de voorbeelden zijn allemaal met ‘zich’. Het woordenboek vermeldt zelfs een aparte zegswijze ‘zich met iets anders afwisselen’, maar zet er niet bij hoe alg. het is.

Daling rond de Tweede Wereldoorlog

Je kunt ook in oude kranten zoeken. Dan blijkt dat ‘elkaar afwisselen’ ongeveer 25 keer zo vaak voorkomt als ‘zich afwisselen’. Interessant is, dat ‘zich afwisselen’ rond de Tweede Wereldoorlog een scherpe daling vertoont. Dat duidt erop dat het wellicht gezien is als een germanisme.

Het is inderdaad bekend dat veel wederkerige vormen (dus met ­‘elkaar’) in het Duits wederkerend zijn (met ‘sich’). ‘Elkaar ontmoeten’ is in het Duits bijvoorbeeld ‘sich treffen’ en ‘We hebben elkaar al lang niet meer gezien’ is ‘Wir haben uns lange nicht mehr gesehen’. Alleen als dit tot verwarring zou leiden, bijvoorbeeld ‘Sie trösteten sich’ (wie troost er nu wie?), kun je ook zeggen ‘Sie trösteten einander’, maar zelfs dan kun je er ook nog van maken ‘Sie trösteten sich gegenseitig’.

Ook in het oosten van Nederland komen dergelijke vormen vaker voor. Omdat ‘zich’ of ‘elkaar’ zelf geen heel specifieke betekenis heeft, maar meer een grammaticaal signaal is van wederkerendheid of wederkerigheid (wat ook nog eens dicht bij elkaar ligt), is het begrijpelijk dat de vormen zich afwisselen.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden