Klein VerslagWillem Pekelder

Wat Roger Scruton ook zegt, schoonheid zal er altijd toe blijven doen

Tien jaar geleden bekeek ik, op advies van een professioneel danser, ‘Why beauty matters’, een BBC-documentaire van Roger Scruton. De toen net gelanceerde film maakte grote indruk op mij. De hartstocht waarmee Scruton de onschatbare waarde van schoonheid belijdt, kostbaar als het leven zelf. Nu de conservatieve filosoof deze week overleed, en in necrologieën alom werd geprezen – ook in Trouw – besloot ik de docu opnieuw te zien.

Met hetzelfde resultaat: hoe troostend kunst is, je in verbinding brengt met een transcendente, hogere dimensie. Scruton zelf heeft het over het heilige, de glimp die we dankzij de esthetiek opvangen van God. “De Pietà van Michelangelo heeft mijn leven veranderd”, zegt de Britse geleerde in zijn documentaire.

Glas op een plankje

Hij doet die uitlating tegenover Michael Craig-Martin. En dat is niet voor niets, want behalve een ode aan schoonheid is ‘Why beauty matters’ vooral een giftige kritiek op alles wat tot de moderne kunst behoort, en waarvan Craig-Martin bij uitstek een representant is. Diens kunstwerk ‘An Oak Tree’ kan Scruton slechts spottend beschrijven als: een glas op een plankje, met daarbij een hele uitleg dat het eigenlijk om een eikenboom draait.

Kunst kan sinds de 20ste eeuw álles zijn, vindt Scruton, en daarmee niets: van het industriële urinoir van Marcel Duchamps tot de kitsch van Jeff Koons. Maar altijd is het lelijk, schreeuwerig en egocentrisch. Eerlijk gezegd is het een genoegen om Scruton in al zijn belezenheid en ironie te zien gruwen, maar ik had, net als tien jaar geleden, wel de behoefte om hem te amenderen.

Alsof elke krul van de rococo naar God verwijst en elk modern beeldhouwwerk naar Satan. Als ik me even tot mijn woonplaats Rotterdam beperk: ‘De verwoeste stad’ van Zadkine (1953) ontroert tot op het bot, en de Van Nellefabriek (1931), een uiting van het Nieuwe Bouwen, is uitgeroepen tot Werelderfgoed. Zou de héle wereld zich vergissen? Scruton zou die vraag vast met ‘ja’ beantwoorden, want hij vond álle moderne architectuur afgrijselijk.

Spirituele woestijn 

Het nobele van Scruton is dat hij alles van waarde uit voorbije eeuwen wil koesteren, maar hij schiet door in zijn pessimisme. In zijn film spreekt hij de vrees uit dat alle schoonheid zal verdwijnen en een spirituele woestijn ons voorland is. Zoals sommige progressieve geesten dogmatisch in de vooruitgang geloven, lijkt de conservatief Scruton dat te doen in de achteruitgang. Onterecht: het is in Nederlandse musea nog nooit zo druk geweest. Bezoekers vechten om een kaartje voor Rembrandt. Ik denk dat schoonheid ertoe doet, en dat altijd zal blíjven doen, simpelweg omdat het verlangen ernaar zetelt in de menselijke ziel.

En: zou het niet gewoon naast elkaar kunnen bestaan: transcendente en aardse kunst? Kunst die fluistert: kom maar, stil maar, aan mijn troost heb je genoeg. En kunst die roept: sta op, we moeten verder! Kunst hoeft toch niet alleen maar mooi te zijn, maar mag daarnaast toch tevens commentaar leveren op de maatschappij? Zo niet, dan is ‘Guernica’ van Picasso ook een onding. Ik had het de beminnelijke Brit ­allemaal graag persoonlijk gevraagd. Maar dat kan niet meer. Scruton is heengegaan. Een groot verlies. Ik wens hem eeuwige, hemelse schoonheid toe.

Willem Pekelder vervangt deze week Wim Boevink

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden