null

TaalrubriekTon den Boon

Vestdijks ‘fatsoensrakkers’ en ‘ivoren wachters’

Simon Vestdijk, wiens 50-jarige sterfdag gisteren werd herdacht, is een literaire erflater die tevens onze woordenschat heeft verrijkt. In elk geval met het woord ‘fatsoenrakker’, dat in zijn essaybundel Lier en Lancet (1939) het levenslicht zag in een essay over de roman (of antiroman) Het land van herkomst van E. du Perron. Het woord kreeg echter vooral bekendheid toen Vestdijk in een polemiek de dichter Werumeus Buning uitmaakte voor fatsoensrakker.

Ook een paar titels van Vestdijks boeken zijn een eigen leven gaan leiden in onze taal. Zoals Het glinsterend pantser (1956). De titel verwijst naar de zilverschub oftewel psoriasis, waardoor de hoofdpersoon van deze roman in een zelfgekozen isolement gaat leven. In de omgangstaal wordt ‘glinsterend pantser’ sindsdien soms gebruikt als metafoor voor iets waardoor iemand denkt dat of doet alsof hij onaanraakbaar of ongenaakbaar is.

Ivoren wachters van het darmkanaal

De bekendste uitdrukking die teruggaat op een romantitel van Vestdijk, is ‘ivoren wachters’. Van oorsprong is dat de titel van een roman van Vestdijk, uit 1951, over een negentienjarige gymnasiast die gedichten schrijft. De jongeman heeft echter een slecht gebit, dat hij ruïneert door walnoten tussen zijn tanden te kraken. Als hij vervolgens met zijn slechte gebit naar de tandarts gaat, mag hij de behandeling betalen met een gedicht. In de openingsregel daarvan noemt hij de tanden ‘Ivoren wachters van het darmkanaal’.

Vestdijks romantitel ontwikkelde zich al snel tot een staande uitdrukking voor de gebitsdelen van de mens. Soms fungeren die ‘ivoren wachters’ specifiek als ‘wakers’ die de mens beletten zijn geheimen prijs te geven. Zo zei de voormalige Kamervoorzitter Verbeet ooit in een interview: ‘Menige snedige opmerking moet ik achter de ivoren wachters houden’. Van Dale nam ivoren wachters in 1999 op als benaming voor ‘tanden’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden